ÕªË Õ¯ÍÄ Á¯ÑïÉÄ

Ýý, õººðõèé
Ýíý á¿ñã¿éä áàÿðëàìààð àà
Ýõ äýëõèé àëõàæ ÿâàà ÷ þì øèã
Ýëáýã àìüäðàë òýýæ ÿâàà ÷ þì øèã
Ýâèé äýý, õººðõèé
Ýíý á¿ñã¿éä áàõàðõìààð àà
Äýëãýð Ìîíãîë ìèíü ºñºæ áàéãàà ÷ þì øèã
Äýýëòýé àðä ìèíü íýìýãäýæ áàéãàà ÷ þì øèã
Ýý, õººðõèé
Ýíý á¿ñã¿éã õàéðëàìààð àà
Óëñ ìîíãîëûí ìèíü èðýýä¿é ÷ þì øèã
Óðàã òºðëèéí ìèíü ãàãíààñ ÷ þì øèã
Õºë õ¿íä á¿ñã¿éí ºìí¿¿ð
Õºíäºëñºæ áèòãèé ãàðààðàé
Óðàã òºðºë íü õîëäîæ ìàãàä
Óëñ ìîíãîë ìèíü öººð÷ ìàãàä
Æèðýìñýí ýõèéí äýðãýä
Ǻºëºí ÿðèàðàé
Àìü íýãòýé ¿ð íü
Àéæ ìýäíý, àÿàð àÿàð...
Ýý, õººðõèé
Ýíý á¿ñã¿éä áàÿðëàìààð àà
Ýëáýã àìüäðàëäàà á¿ë íýìýõ ãýæ
Ýðãýõ äýëõèéäýý ºðõ íýìýõ ãýæ
Õîíãîð áèåíäýý à÷àà ¿¿ð÷ ÿâàà
Õºë õ¿íä á¿ñã¿éä õàëàìæ õýðýãòýé...
Õàéðëààðàé

Õóó÷èí ñîíèí

ªã뺺 áîñîîä ñîíèíû õóó÷èí õàé÷èëáàð, áàñ öóãëóóëãàà óõëàà. Òýð íü ÷óõàìäàà ºíãºðñíºº ýðãýí ñàíàõ ãýñýíäýý áèø, öàã ¿åýñýý ò¿ð ÷ áîëîâ çóãòàõ ãýñýíäýý ø¿¿ äýý. Èõ ë çàëóóõàí áàéæ äýý ãýäýã øèã òýð íýã ñîíèí äýýð ãàðñàí çóðãàà õàðëàà. Èíýýä ÷ õ¿ðýõ øèã. Áàÿð õººð÷ òºðºõ øèã...Ýíý çóðàã á¿õèé ñîíèí áîë "Í¿¿äýë÷èí" ãýäýã íýðòýé áîëîëòîé. Ìèíèé çóðàãíû äîîð "Ìîíãîëûí ðàäèîãèéí ñóðâàëæëàã÷ çàëóó ÿðóó íàéðàã÷ Ë.̺íõòºð ìàíàé ñîíèíä çî÷èëæ áàéíà." ãýñýí ç¿¿ëòòýé þì. Íààäàì äºõñºí ¿å áîëîëòîé. "Íààäìûí ºã뺺íèé ¿¿ë" õºìñãºí äîîð íààäàì àäóó ìîðèíû òóõàé õýäýí áîãèíî ø¿ëýã íèéòëýãäæýý. Ýðãýýä èõ ë õè÷ýýíã¿é óíøëàà.
"Äýëõèéí öàãààí ñàëõèíä
Öóâæ òºðñºí õî¸ð óíàãà
Äýíæèéí öàãààí öýöãýíä
Öóâæ ºòºëñºí õî¸ð ìîðü
Õîëîîñ íýãýíäýý ã¿éñýí
Õî¸ð ãîëûí óíàãà
Õîðâîîã öóâæ îðõèõ
Õî¸ð íóòãèéí ìîðü
Äàññàí íóòàãòàà öóâæ øèíãýíý
Äàëèéí öýöýãòýé õàìò äýëáýýëíý
Õàéðëàæ ÿâñàí ýçýí íü
Õàéðõàíû îâîîíä ãàâëû íü òàõèíà
Õàãäàð÷ óðãàñàí óóëûí áîðãîíä
Õàíüñàí øèíãýæ ãàçðàà íºõíº... õýìýýí ø¿ëýãëýæýý.
Õóó÷èí ñîíèíû "øèíýõýí" õóóäàñ ýðã¿¿ëæ, èéíõ¿¿ "çàëóó ÿðóó íàéðàã÷" Ëõàíààãèéí ̺íõòºðòýéãýý æààõàí çóóð õóó÷èëëàà. ̺í ÷ ñàéõàí áàéëàà ø¿¿...̺íõºä ñàâëàñàí ìºíõ áóñûí òóõàé îéëãîëò ìèíü óëàì ë ëàâøèð÷ áàéõ þì. Òýíãýðèéí äîîðõ àìüäðàëûí õºñºã í¿¿äýë õààøàà í¿¿æ ÿâààã ºíºº óëàì ë èõýýð îéëãîîä áàéíà. Õóó÷èí ñîíèí á¿õýí íàäòàé ÿìàð íýã ñýæìýýð õîëáîãäîõîä èíýýæ íýã, ãóíèãëàæ íýã, õàðàìñàæ íýã, áàÿðëàí õººð÷ íýã, áàõàðõàí äýâýð÷ íýã... ÿíç ÿíçààð ë ó÷èðëàà äàà. Áè öàã ¿åýý ýðã¿¿ëýí õàíòàéð÷ õýñýã õóãàöàà ºíãºðººëºº. Ãèøãýñýí ìºðºº õàðæ ÿâ ãýäýã ¿ãòýé áè çàðèìäàà òýðñýëääýã ë þì. Ãýâ÷ áàñ õàðìààð àíçààðìààð ç¿éë èõ áàéäàã áîëîëòîé. Òýãýýä ÷ óóëûí èõ ÿðóó íàéðàã÷, àãóó èõ çîõèîë÷ Ðàñóë Ãàìçàòîâ "ªíãºðñºí ¿åý ãàð áóóãààð áóóäâàë èðýýä¿é ÷àìàéã èõ áóóãààð áóóäíà" õýìýýí àéëäñàí íü áèé. Ýíý ¿ãèéí ¿íý öýíèéã îéëãîõ øèã áîëîõîä íóðóó äàãàí õ¿éòýí õºëñ äààâàðëàæýý...Àìüäðàë èéì ¿åäýý ë èõ ¿íýíèéã õ¿íèé áèå öîãöîñîîð õ¿ðòýë õàëóóí øºë óóñíû äàðààõ øèã òàðõààäàã áàéíà. Õóó÷èí ñîíèí ýðã¿¿ëæ õýñýã çóóð ºíãºðñºí öàã ¿åòýéãýý èæèëñëýý...Çàëóó ÷ áîë÷èõñîí þì øèã. Õóó÷èí ñîíèíû øàðëàñàí õóóäàñ á¿õýí õ¿ì¿¿íèé èõ öàäèã àà.

Бороотой өдөр...
Бодсон шиг минь бороотой өдөр. Бодол шиг минь бороотой өдөр. Хурын үүлэнд хулдуулсан тэнгэр бараан саарал. Ширхэггүй цагаан бороо сэтгэлийн утас норгон цайрах нь хэзээ билээ...Аль зуны явдал билээ гэж бодогдох. Ийм дэлгэр цагийг хүүхэд нас минь үзэн баярлаж, үсээ норгон гүйлддэг байсан санагдана. Тиймээ, хүүхэд нас дэлгэр зуны бороо хоёр нэгэндээ ивээл л дээ. Шалбааг туучсан хөл нь халтар. Сайхан цагаан борооны шимийг хөхсөн хөх сайртай арьс нь эрүүл. Ийм л хүүхэд явлаа даа...Ай бороотой өдөр. Бодлын минь нисдэг үүрэнд зун зулзагалуулсан бороотой өдөр. Олон байгаасай. Ийш тийшээ утас цохьсон... Бороотой гэж зөөлөн эевэргүү үгс харилцуурын араас чихнүү чимэгтэй эгшиглээд... Энэ чинь юу билээ...Ургамал шинэдэн дэлгэрэх зуны эхэн сарын сүүлч. бямбадаа орсон бороо Бямбадаа онгойгоосой. Тэнгэр цэлмээсэй.

Õàðãàëûí ãóíèã

Òýøèã íóòàãò Õàðãàë ãýæ íýã ñàéõàí íóóð áèé. Ýíý òîëèí öýíõýð íóóðàíä õóí øóâóó æàðãàí æàðãàí àìüäàðäàã. Çóíû äýëãýð ñàðäàà æàðãàõ õóíãèéí ñ¿ðýã ãýäýã Õàðãàë íóóðûã öàãààí ãàë áîëòîë íü öàéðäàã ãýý÷. Ýíýõ¿¿ Õàðãàëûí õóí öàãààí ìàíäàë äýýã¿¿ð åðòºíöèéí 纺ëºí ñàëõè èëýí áèäýðòýæ, ýãøãèéí öýíõýð äîëãèñ íü ¿å ¿åýðýý õóí øóâóóäàà á¿¿âýéëíý. Òýð õóí øóâóóä ãýäýã õîëûí çî÷èí ÷ þì øèã, îéðûí ñàäàí ÷ þì øèã íýã ë ýëãýìñ¿¿. Íóóðûí ýðýãò äºõºæ î÷èõîä õóí øóâóóä íèñýõ ÷ ¿ã¿é öààøàà æààõàí çóëðààä ë àìãàëàí õºâö㺺íº. Åð íü Õàðãàëûí ýíý õóí øóâóóäûã õàâàð íàìàð õî¸ðòîî íýã íýã óäàà õàðàõ õóâü òîõèîãîîä áàñ ÷ õýäýí æèë ºíãºð÷ýý. Òýøèã ð¿¿ ÿâàõ õ¿í á¿õíèé ºìíººñ ìýëòýñ ãýýä ë ãàðààä èðýõ ýíý ñàéõàí íóóðûã áè ýðò öàãèéí íýã á¿ñã¿éí ãýãýýí ãóíèãò äîìîã çîõèîæ, ò¿¿íòýéãýý á¿ð ¿íýí þì øèã ç¿éðëýõ äóðòàé áàéäàã þì. Ǻâõºí ººðèéí äîòîîä ÷èíàä äàà ø¿¿. Ýðòèéí ýðò, õîëûí õîëä íýãýí ãîî á¿ñã¿é ýæèéòýéãýý ñóóäàã áàéñàí þì ãýíý. Òýð ãîî á¿ñã¿é íýãýí ñàéõàí çàëóóã õ¿ñýë áîäîëäîî æàðãààí æàðãààí ñàíàäàã áàéæ ãýíý. Õººðõèé çàëóó õîëûí õîëä, óñíû øóâóó ºâºëæèõ ãàçàð áàéäàã þì ñàíæ...Õ¿ëýýæ ÿäñàí á¿ñã¿é îëîí õîíîã óéëæ, õàéëæ ýýæèéãýý ÷ ìàðòàí ãóíèãëàæýý. Òýãñíèé ýöýñò èíãýæ õ¿í ÿâñíààñ ýëáýã öýíõýð íóóð áîëüå. Õàéðòàé çàëóó ìèíü äàëàéí ÷èíàäààñ õóí øóâóó áîëîîä èðâýë òîñîí àâ÷ öóöàæ èðñýí äàëü þóãèé àìðààí, öóãòàà ãóðâàí ñàðáîëîâ÷ æàðãàÿ. Àíãèð 纺ëºí ºåõèé þóã íü èëáýí òààëæ, àìàð àìãàëàí ìýëòýëçýæ ãóðâàí ñàð áîëü¸ ãýæ áàò øèéäýýä Õàðãàë íóóð áîë÷èõæýý. ×óõàì ¿íýíäýý áîë á¿ñã¿éí õàð òàíà øèã ¿ñ íóóðûí ìàíäàëä ¿å ¿å íàìèðàí õàðàãäàõ íü Õàð ãàë àñ÷ áàéõ øèã ñàíàãäàæ, ýíýõ¿¿ íóóð Õàðãàë íýðòýé áîëæýý. Õóíãèéí ñ¿ðýã õàâðûí õàâàðò ÿàðàí èðýõýä õàðãàë íóóð 纺ëºí öýíõýð óñàà ìýëòýëç¿¿ëýí ìýëìýð¿¿ëýí òîñîæ äýëãýð öàãèéí ñàðäàà æàðãàí æàðãàí áàéäàã. Íàìðûí õîíãîð ñàëõè ñýâýëçýýä èðýõèéí ¿åñ íóóð õààÿàäàà èõ ë ãóíèãëàí ñàëõèí øàãøóóðãà ¿åëç¿¿ëýí õÿìàðäàã ãýíý. Íóóð õóí õî¸ðûí õóâü òàâèëàí ¿íýíäýý õàéð ñýòãýëòýé á¿ñã¿é çàëóó õî¸ðûí õóâü òàâèëàí áàéæýý. Á¿ñã¿éí ãóíèã øèã Õàðãàë íóóð ¿åèéí ¿åäýý ìýëòýëçýæ, õàéðûí ãýãýýí ñýòãýë øèã õóí øóâóóä æèëèéí æèëä ÿàðàí èðñýýð ë áàéíàì...Àé äàà Õàðãàë íóóð ìèíü...Á¿ñã¿é õîíãîð àÿëãóó ìèíü...Õóíãèéí öàãààí òîéðîì ìèíü. ×àìäàà ÿàðñààð î÷èõäîî ãýðýëò öàãààí õóíãèéí ãýãýýí ãýðëýýð î÷äîã ø¿¿. Òýãýõýä íóóð ìèíü àìãàëàí öýíõýð ìàíäëàà 纺ëëºñõèéí óãòàõ íü àìðàã õàéðòàé á¿ñã¿é ¿ð øèã ìèíü ñàíàãääàã äàà. Àé õóâü òàâèëàíãèéí îðîîëãî ãýæ ýíý þì áîëîâ óó.

ØÀÐ ßÐÃÓÉ ÄÝËÃÝÐÝÕ ÖÀÃÀÀÐ

Õ¿äýð äóíãóé íóòàã õàâðûí ãóðâàí ñàðàà ¿äýæ, çóíû ãóðâàí ñàðàà óãòààä õºõ íîãîîíû óíèàðò ä¿¿ëãýðä¿¿õýí áàéíà. Õºõ ÿðãóé ºòºëæýý. Òýíãýðèéí ãàë øèã ýíý ÿðãóé öàõèëäàãíû öýíõýð öýöãýíä àòààðõàí àòààðõàí ºòºëæ áàéíà. Èäýõ ÿìàà íü ÷ õààíà áèëýý...úðººñ íü ÷ õààíà áèëýý...Íýã ë ýë õóëüõàí ìýò...Íóòãèéõàí õºõ ÿðãóé ÷ ºòëºõ òèéøýý õàíäëàà. Îäîî øàð ÿðãóéí öàã äàà ãýíý. Ìîääûí õàÿà, îâ òîâ îéí ÷ºëººíä øàð ÿðãóé äýëãýð÷ýý. ßàñàí ÷ èõ äýëãýðñýí þì áý äýý...Øàð öîîõîð ë þì áàéíà. ßðãóéí õóâü òàâèëàíã áîäæýý ñóóõàä áàñ ÷ ñîíèí ø¿¿...Õºõ ÿðãóé ë ãýýä ìàãòààä äóóëààä áàéõ...Øàð ÿðãóé ãýæ áàðàã ìýäýõýýñ ìýäýõã¿é íü èõ...ªº èéì ÿðãóé áàéäàã þì óó...ãýõ íü ÷ áèé. Ýíýõ¿¿ øàð ÿðãóé ºí㺠íü øàð áîëîõîîñ õýëáýð ä¿ðñ, àìò ÷àíàð íü á¿ð õºõ ÿðãóéòàé àäèëõàí ø¿¿ äýý...Àðüñ ºíãºíèé ¿çýë ãýæ íýã ñ¿ðõèé þì äóóëäàõ. Öàãààí àðüñòíóóä äýýã¿¿ð òîëãîéòîé, èõýìñýã áîë õàð àðüñíóóä õóâü äóòóó ýðõ ÷ºëºº õÿçãààðëàãäìàë, áîîëûí çàÿàòàé íü èõ...Í¿ä ø¿ä õî¸ð íü ãÿëàëçñàí õàð àðüñòíóóäûã ºðºìä캺ð ÷ þì øèã. Áàñ õàéðëàìààð ÷ þì øèã. Òýäýíä ýðõ, ýðõ ÷ºëºº ãýäýã èõ àëñ þì øèã áàéäàã. Ãýâ÷ õàð àðüñòíóóä ìààíü àâüÿàñ, ÷àäâàð, óðëàã óðàí ñàéõàí, ñïîðòûí ÷àäâàðëàã áàéäàë çýðýã íü öàãààí àðüñòíóóäààñ åð äóòàõã¿é. Èë¿¿ ë ãàðíà óó ãýõýýñ...Õºõ ÿðãóé òýíãýðèéí ºíãºòýé áîëîõîîð ìàãòààëûí ¿ãýíäòýãòëýý èõ óìáàäàã þì áîë óó. Õàðèí øàð ÿðãóé íàì æèìõýí õºðñò ãàçðàà ãî¸îä íàðàà äàëëàõ ìýò øàðãàëòàíà. Àé äàà...ºí㺠õ¿ðòýë äýýðòýé äîîðòîé ìýò ñàíàãäààä... Õàäãàí öýíõýð òýíãýðèéíõýý õàÿà áýëýýð õàâðûí õàâàðò öýíõýðòýõ ýíý äºëò öýöãýíä òýíãýðèéí õóâü îíîãäæýý... Òýãýýä ë çààâàë óðãàìàë öýöýã á¿õíèé ýõýíä öýíõýðòýí, ò¿ð¿¿ëæ ã¿éäýã ÿìàà øèã, ÿàð÷ èðäýã òîãîðóó øèã äºëòäºã áóé çà. Æàìûã ÿàëòàé ãýìýýð øàð ÿðãóé õºõ ÿðãóéí äýëáýý áºõºõèéí ÿëäàð øàð "ãàë" øèã ò¿ãýí ò¿ãýí äýëãýðäýã þì áîë óó...Õàð àðüñòàí, øàð àðüñòàí, öàãààí àðüñòàí ãýõ íýã áîäîë "øàð" ÿðãóé äýëãýðñýí çóíû ýõýí ñàðûí øèíýäýýð øàðãàë òóÿàí äîîð èéíõ¿¿ áîäîãäîæ áèëýý...

ÒÝÍÃÝÐ

Áè÷èæ áàðàãäàõã¿é ç¿éë áîë ýíý õºõ òýíãýð. Áèéð ÿíòàé õè÷íýýí æèâààã ÷ õýðýãëýýä äóóñàõã¿é òèéì öýëýìãýð áàñ óóæèì. Ýíý õºõ òýíãýð õ¿íèé ñàíàà øèã óóäàì, àëñ ä¿¿æ¿¿...Òèéì áîëîõîîð åðòºíöèéí àìüä ýñ á¿õýí àìüñãàëààðàà íàñàí òóðøäàà ýíý õºõ òýíãýðèéí óóäàìä ¿¿õ ò¿¿õýý áè÷èãëýæ, íóëèìñàà óíàãàæ, äóóãàà íèñãýí àëäàæ, ìýëìèéãýý ÷èëýýí áàéæ íýãýí íàñûã áàðíà. Àìüäðàë èéìäýý ë äàíäàà àðèóõàí áàéäàã. Òèéì áèø áîë ýíä òýíäã¿é ãîìäëûí õàð ¿¿ëñ õºøèãëºæ, àòààðõëûí õîðîí ñàíàà òýí¿¿÷èëæ, çîâëîí ãóíèãèéí îí÷ðîî ýýäðýý îðîîëäîæ, àéäàñ õ¿éäñèéí îðîí çàé çàé õàðàíõóéëñàí õà÷èí æèãòýéõýí ýðýýâýð õóðààâàð õÿçãààðã¿é...áàéõ ñàí...Òýíãýð àëñðàõ òóñàì àãóóæèì ãýäãýý èëòãýíý. Òýãñýí õèðíýý äýðãýä áàéãàà þì øèã íºìðºí íºìðºí öýíõýðòýíý. Áè òýíãýðò ñàíààãàà çóðæ ¿çñýí. Õàìàã ìóó ìóóõàéã íü ø¿¿æ àðèëãàí óóñãààä çºâ ñàéõàí áîäîë á¿õýíä ìèíü öýíõýð òýðëýã ýñãýýä ºìñãº÷èõñºí þì øèã áàéäàã. Òýãýýä ë áè ãýäýã õ¿í çºâ àÿñòàé 纺ëºí ýåâýðã¿¿ áîäîëòîé ºäèé íàñàëæ, ºðòºº çàìûí õîëûã òóóëæ àæààì... Òýíãýðòýé õ¿í äýý ãýõ ¿ãñèéã òà ñîíñîî áèç äýý...Òýíãýð çàÿàòàé ìîíãîë÷óóä ë ãýíý...Áîäîë áîëæ ñóóõóé òýíãýðèéí äîîð ìºí ÷ èõ ç¿éëèéã áîäíî äîî. Àìüäðàë òýíãýð øèã áàéæ ë ñàÿ ñàéõàí ãýãýýí áàñ ÷ºëººòýé áîëîõ...׺뺺ò ñàëõèíû îðøèõ ºð㺺 íü ýíý õºõ òýíãýð ë äýý...Òýíãýð ìèíü...Ýý õºõ òýíãýð ìèíü...׺뺺ò ñàëõèíûõàà äóðààð òýí¿¿÷ëýõ îìãîëîí íóðóóí äýýð òàíû ÿðãóé öýíõýð ºí㺠äàðöàãëàíàì. Ñàëõè òýíãýð õî¸ðûí äóíä ñàÿ æèâàà àìüòàí ¿åèéí ¿åäýý àìüäàðñààð...Áàñ òýíãýðòýý õàëèñààð ë...Òýíãýðýýñ òºðñºí...ãýõ òýíãýðëýã îðøèõóéí ìàäãèðàë ç¿ðõ ñýòãýëä õîíîãøñîîð ë...Òýíãýð, õºõ òýíãýð, õîë òýíãýð....

ÒÎËÃÎÄ

Íóòàã íóòãèéí õºõ òýíãý𠺺𠺺ðèéí ºíãºòýé þì øèã ...Õ¿ì¿¿ñ òîëãîäûíõîî àÿñààð ë...Õ¿í á¿õýí íýãýí ºâºðìºö òîëãîä. Îâîéæ îöîéñîí áàÿí õ¿í øèã òîëãîä åð íü áè õàðààã¿é ñàíàãäàíà. Òýãýýä ÷ òîëãîä ãýã÷ óóë óóëûí ºâºã, óðàã óðãèéí ò¿øýýä ãýìýýð...Õîëîîñ òîëãîäîî ñàíàñààð èðýõ¿éä íýã ë ýíãýð 纺ëºí. Ìîðü ìàë ýöýýõã¿é. Ñ¿ð äàðàõ íü áàãà... Õàðèí àëñðàõ òóñìàà ºíäºðñºæ, òýíãýðèéí ºíãºíä óóñàí öýíõýðòýíý. Ìèíèé òîëãîä ãîâèéí áîðõîí óóëñ...Óóëñ ãýìýýíý ñ¿ðòýé ñàíàãäàõ ÷ ò¿ìýí ºâºë溺òýé ººæèí. Ýíý òîëãîäûíõîî 纺ëºí ýåâýðã¿¿ä áè õè÷íýýí èõ õàéðòàé ãýý÷. Áîð ä¿ðõýí àìüäðàë øèã ìèíü íóòãèéíõàà ýëñýí õîðìîéòîé òîëãîä äóíä ñýòãýëýý äýëãýæ íýãýí öàãèéã ºíãºðººõ ñºí. Õîíü æèëòýé õ¿í øèã íîìõîí ýíý ë òîëãîäûã ìèíü õîíü ìàë íîîëæ, ýðãýõ äºðâºí öàãèéã ýëýýíý...Õîíèí ñ¿ðýã òààâààðàà äýëõýýä èðýõýýð ñóâäàí ÷èìýãòýé òîëãîä ìèíü òýð ýíãýýðýý öàéðàí õºäëºõ øèã ñàíàãäàõ...Àéëñàí áóóõ õºäºº ãýðèéí ìèíü àðãàëûí öýíõýð óòàà ýíãýð þóãèé íü äàìæèí òýíãý𠺺ä óðñàõàä óòàà çóóñàí òîëãîä ìààíü í¿íæèã áóÿíòàé íü àðãàã¿é íàëàéíà. Ýìýýãèéí ìèíü ýíãýð ñýòãýë õî¸ð ë èéì áàéäàã äàà ãýìýýð...Òîëãîä òîëãîäûí äóíäààñ òîìîîõîí íü íî¸ëîäîã.