×àäðààáàëûí Ëîäîéäàìáààð àìüñãàëñàí

Àëòàéí øàðãàë ºäð¿¿ä

/àÿí çàìûí òýìäýãëýë/

Ýõëýë áóþó òýíãýðò áîäñîí áîäîë

Øºíº õàãàñëàí áîñîæ, ø¿ëýã íîéðîî ñààòóóëñàí òýð ºäºð åñä¿ãýýð ñàðûí äîëîîí. Ýíý íü ÷óõàìäàà Áóÿíò-Óõàà ðóó, “×èíãèñ õààí” íèñýõ áóóäàë ðóó ÿâñíûõ. ßàãààä òýð áèëýý. Èõ Àëòàéãàà çîðèõ àãààðûí õ¿ëýã ¿¿ðèéí õÿðààíààð áàðóóí õîéä ç¿ãèéã áàðèí Áóÿíò-Óõààãààñ õººðºõ øàëòãààí áàéëàà. Ýíý øàëòãààí áàñ ó÷èðòàé. Ìîíãîëûí øèíý ¿åèéí óòãà çîõèîëûí ò¿¿õýíä òîä ìºðºº ¿ëäýýñýí èõ áè÷ãèéí õ¿í, Ìîíãîëûí òóóëüñèéí çîõèîëûí íî¸í îðãèëóóäûí íýã Òºðèéí õîøîé øàãíàëò çîõèîë÷, íèéãìèéí ç¿òãýëòýí ×àäðààáàëûí Ëîäîéäàìáûí ìýíäýëñíèé 90 æèëèéí îé, ò¿¿íèé òóóðâèñàí àëäàðò “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàí õýâëýãäñýíèé 40 æèëèéí îéí äàâõàð ¿éë ÿâäëûí ãýð÷ áîëîõîîð ò¿¿íèé òºðñºí òîîíîò ðóó ÿàðñàí íü ýíý. Ýíý àëäàðòàé õ¿íèé õàÿëàãà ë Àëòàéãààð îâîãëîñîí õýñýã çîõèîë÷äûã èéíõ¿¿ ¿¿ðèéí õÿðààíààð íýãýí äîð óóëçóóëñàí þì ë äàà. Óðàí á¿òýýë÷äèéí ñýòãýë ãýäýã ìºíãºí óñ ìýò õààøàà ë áîë õààøàà áºìáºð÷ áàéäàã áîëîõîîð íóòàã ÿâàõàà ñîíññîí çàðèì íü íîéð íü õ¿ðýõã¿é áîëîõîîð “íîéð”-íû ýì óóæ, òýð íü “äîç” õýòýðñýí øèíæòýé áàéõàä, çàðèì íü á¿ð ýíý ¿ãèéã ñîíñîîä ë äàðàëò íü õººðñºí õýâýýðýý òàë òàëààñ èðöãýýæ. Ýíý á¿ðýëäõ¿¿íä Ìîíãîë óëñûí òºðèéí ñî¸ðõîëò çîõèîë÷ Äàëõààãèéí Íîðîâ, Ìîíãîë óëñûí ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí Ä.Íàöàãäîðæèéí øàãíàëò çîõèîë÷ Ñàíæèéí Ï¿ðýâ, Ìîíãîë улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Ä. Нацагдоржийн шагналт, эрдэмтэн зохиолч Сономын Лочин, МЗЭ-ийн шагналт, МЗХорооны гүйцэтгэх захирал Хайдавын Чилаажав, Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагналт Л.Мягмарсүрэн, Л.Мөнхтөр, Í.Нагаанбуу, М.Эрдэнэбат, Ш.Батжаргал, МЧЗЭ-ийн шагналт зохиолч Ш.Мягмар, шог зохиолч А.Амарсайхан, зохиолч Г.Болормаа, МУСТА, авьяаслаг яруу найрагч М.Билэгсайхан болон Лодойдамба зохиолчийн хоёр охин Л.Насанбаяр, Л.Насанбат, õ¿¿ Ë.Ãàëáàäðàõ ò¿¿íèé çýý нар байлаа.

Дуу дуугаа авалцан ирсэн зохиолчид ижлээ олсон мэт хэсэг шуугилдан очих газрын сонин, болох үйл явдлын чимээ имээг тосон хуучилсаар, нэгнээ үгүйлсээр онгоцны хүлээх танхимд орлоо... Тэр өглөө хамгийн олон хүнээр хүргүүлэх гэж утас цохьсон нь Ш.Батжаргал байлаа...Энэчлэн ярих яриа, дурсах дурсамж нэгнээ уруу татан хөвөрсөөр онгоцондоо сууцгаалаа... Èíãýýä ë áîäîë ìèíü òýíãýðò ¿ðãýëæèëñýí þì.

Ãîâèéí ñàéõàí Àëòàé ìèíü ìîíãîëûí èõ óòãà çîõèîëä àãóó èõ ×.Ëîäîéäàìáà, Ë.Ò¿äýâ, Ì.Öýäýíäîðæèéã òºð¿¿ëæ ºãñºí 人 ãýæ áîäîõîîð áàðóóí õîéä ç¿ãèéã áàðèí õººðñºí îíãîö óäààä áàéõ øèã ñàíàãäàíà. Åð íü ÷ íóòãàà çîðèõîä ñýòãýë õººðºõã¿é õýí áàéõ áèëýý... Îíãîö õººðººä öàã ãàðóé áîëîõîä òýíãýðò îëîí áîäîë , îëîí äóðñàìæ õºâºð÷, íýã ë ìýäýõýä “Àëèâ áóóãààä ãàíö þì àâààòàõüÿ” ãýõ äóóíààð “ìàíàé îíãîö Áàÿíõîíãîð àéìàãò 15 ìèíóòûí äàðàà áóóíà. Äàðóóëãàà õèéíý ¿¿” ãýõ ¿éë÷ëýã÷èéí äóó öàíãèíàëàà. ßã ë äýýðõ ¿ãèéã ñîíññîí þì øèã òààðàõ íü òýð.... Òýíãýðò áîäñîí áîäîë ãàçàðò ¿ðãýëæèëëýý... Áàÿíõîíãîðò ºã뺺í íàðûã çàëæ áóóñàí õºë㺺 õàðàõàä ìºí ë áàðóóí ç¿ãò ÷èãòýé... Àëòàé ìèíü óðàí á¿òýýë÷ õ¿¿õä¿¿äýý èðíý ãýýä õóðààðàà òîññîí áîëîâ÷ áèä ò¿¿íèéõ íü àÿûã äààõ óíààã¿é ÿâàà áîëîõîîð õ¿ëýýõýýñ ººð àðãàã¿é áîëëîî... Èíãýýä õî¸ð õî¸ð öàãààð õîéøèëñîí õ¿ëýýëò ìàðãààøèéí ìàíäàõ íàðûã òîñîõ áîëæ õîíîã òººð¿¿ëæ, òýð íü ÷óõàìäàà íýã õýñãèé íü îíãîäûã õºãºëæ, íýã õýñãèé íü ÿàðñàí ñýòãýëèéã ÷èëýýâ. ¯¿íèéã áàòëàõ ãýñýí øèã Ï¿ðýâ áààâàà òýíäýýñ íýëýýä óéäñàí àÿòàé ìàíàé ×èëààæàâ äàðãà ÷èíü îäîî ×èëýýæàâ äàðãà áîëîî þó…õýìýýí õîøèãíîõòîéãîî…

Óäààõ áîäîë áóþó Àëòàé ìèíü...

Ýíý ºäºð 9-ð ñàðûí 8. Áàÿíõîíãîðûí áóóäëààñ Àëòàé ðóóãàà õººðºõºä àãóó èõ Ëîäîéäàìáûí ÷àöóóòàí òºðèéí øàãíàëò ×.Ëõàìñ¿ðýíãèéí íóòàã íàìèðàà 纺ëºí õóðààð ¿äýæ áàéëàà...Ñàéõààí ñàéõàí ãýõ íýã áîäîë íàìàéã ýçýìäýæ ÿâëàà...Óðàí á¿òýýë÷ íºõºä ìààíü Áàÿíõîíãîðò òººð¿¿ëñýí íýãýí ºäðèéí ïàÿíãàà ÿðèí îíãîö õàãàðòàë èíýýëäýæ àõóéä Àëòàéí õºõ ñàëõè òýð àí öàâààð íü íýâò ñýíãýíýõ øèã áîëíî. Îäîî ¸ñòîé öýâýð áàéíà ãýñýýð Ø.Áàòæàðãàë ìààíü öýâýð óñ çàõèàëñíààð àÿëàë ýõýëñýí þì ë äàà... Òýãòýë çîõèîë÷ Í.Íàãààíáóóãèéí íýðèéí òóõàé áàñ íýã ø¿ëãýí õîëáîî ãàðñàí áàéíà. Òýð íü “Íààíàà Íàãààíáуу Öààíàà öàõèóð áóó...” ãýõ. Ìàãàäã¿é öààíàà öàõèóð ÷ áèø öààñàí áóó ÷ áàéæ ìýäýõýýð ýý... Óäàæ òºäºëã¿é òýíãýðèéí àìüäðàë ãàçàðò äàÿëàõàä Õàñàã Æàðãàëàíòûí õîëáîî ãóðâàí îðãèë öàñàí äóóëãàà ãÿëáàëçóóëàí îíãîöíû öîíõîîð îðæ èðýõ øàõíà...Àé äàà ñ¿ðëýã òýíãýðëýã Àëòàé ìèíü ãýæ ñýòãýëèéí ã¿íäýý äóóí àëäàõ... Àëòàé íóòàã, ýíý íýðèéã òàõèí ø¿òñýí óóãóóëóóä öàãèéí èõ óðñãàëä õºãæèë äýâøèë, ñàéõàí ñýòãýë, îþóíëàã ÷àíàð, óðàí á¿òýýëèéí èõ îëçòîé ÿâíà...Ìàë íü ºñºæ, òàðèà íîãîî íü óðãàæ, õ¿í àðä íü ñóóðüøèæ, õºñºã í¿¿äëèéí öóâàà íóòãàà ýðãýæýý... Åð íü òýãýýä Àëòàéõàí èõ óóëñûí ìºðºí äýýð àìüäàðäàã þì ø¿¿ äýý... Àëòàéä áóóíà ãýäýã Áîãä Ä¿íæèíãàðàâûí îðãèë äýýð áóóõòàé ÿã àäèëõàí ãýñýí ¿ã. Á¿ð îéðòóóëâàë Àëòàé õîòûí òºâ äàëàéí ò¿âøíýýñ äýýø 2662 ìåòð ºíäºð þì ø¿¿ äýý. Áîãä Ä¿íæèíãàðàâ èéì ë ºíäºðòýé óóë… Èíãýõýýð Àëòàéõíûã ¿íýíäýý òýíãýðò ñóóäàëòàé, òýíãýðèéí àâøèãòàé ãýâýë èë¿¿ çîõèëòîé...Àëòàé õîò 纺ëºí õóðààð õºëëºñºí ÷èéãëýã áîð õºðñºí äýýðýý òîñîí àâëàà. Í¿¿ðýý óãààñàí õ¿¿õýä øèã òýíãýð íü öýëìýýä, óóëñ íü ãýðýëòýýä õà÷èí ñàéõàí óãòëàà... Íýãýíòýý òºð íèéãìèéí àõìàä ç¿òãýëòýí åðºíõèé ñàéä àñàí Ï.Æàñðàé “ Ãîâü-Àëòàé àéìàã áîë Ìîíãîëûí õºãæëèéí çàäëààã¿é ¿¿ö” ãýñýí íü ç¿ãýýð ÷ íýã õýëñýí ¿ã áèø ýý...Áóÿíò-Óõààãààñ Àëòàé õ¿ðòýë áèäíèé äóíä õàìãèéí îëîí óäàà äàâòàãäñàí ¿ã áîë “Çàñàãò õààíû õºõ õàð÷óóä” ãýäýã ¿ã áàéëàà...Òýãýýä ÷ òýäíèé òºëººëºë áîëñîí “õàð” õýìýýõ òîäîòãîëûã ¿åèéí íºõºä íü ç¿¿æ ºãñºí àãóó èõ Ä. Íîðîâ, Ñ. Ï¿ðýâ, Ñ. Ëî÷èíòîíãóóä áàéëàà... Õàìãèéí öàãààí íü Í.Íàãààíáóó ãýýä áîäîõîîð ìºí ÷ îëîí õàðóóä óðàí çîõèîëä öàãààí ìºð òàòóóëæ äýý... Äýýðýýñ íü íýìýýä “õàð” õýìýýõ òîäîòãîëûã Ì.Ýðäýíýáàò, Ä. Öîãáàäðàõ íàð ÷ õ¿ðòñýí ë áàéäàã... ¯íýíäýý öàãààí ë ãýñýí ¿ã ø¿¿ äýý... Ýåð¿¿ëëèéí ñîíãîäîã æèøýý áîëñîí òà íàðòàà Àëòàé÷óóä áàÿðëàäàã ø¿¿ õýìýýí àéëòãàõ ìèíü... Àëòàé äàõü ¸ñëîëûí àæèëëàãàà Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí çàñàã äàðãà Ð.Öîãòáààòàðûí óóëçàëòààð ýõýëëýý. Ð.Öîãòáààòàð äàðãà, ýíý àéìãèéí çàñàã äàðãà íàðò óëàìæëàãäàí ¿ëäýõ õóâüòàé àéìãèéí õººðºã áîëîõ íóòãèéí îþó ýðäýíèéí ÷óëóóãààð ìºíãºí õàæ ÷èìýã òàâüñàí õººð㺺ð òàìõèëæ, ìºí äóíä ãàðûí îþó õóëààð ìýëòýëç¿¿ëñýí èíãýíèé óíäààãààð ñºí ò¿øëýý. Èéíõ¿¿ Ð.Öîãòáààòàð äàðãà àéìãèéíõàà àæèë áàéäëûã òàíèëöóóëëàà. Çàñàã äàðãà ìààíü èéì îëîí çîõèîë÷ ñýòã¿¿ë÷ èðæ áàéãàà áîëîõîîð áè íýëýýä äýëãýðýíã¿é òàíèëöóóëíà ãýæ ýõýíä àíõààðóóëñàí. Áèä ÷ õ¿ëýýöòýé ñîíñîæ, íóòàã óñíûõàí ìààíü èõ ë õºäºëìºðëºæ, èõ ë õºãæèæ, èðýýä¿éãýý èòãýëòýé õàðæ áàéãàà þì áàéíà ø¿¿ ãýõ ñýòãýëòýé ýíý óóëçàëòààñ ºíäºðëºëºº. Àéìãèéí çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçðààñ àéìãèéí ìóçåéã çîðüëîî...

Ìóçåé ãýäýã ýðòíèé àéë þì äàà...

Àëòàéí ìóçåé...Ýíä äýëõèéä õîâîðõîí ¿çìýð ÷ áèé, ìîíãîëä ãàíöõàí ¿çìýð ÷ áèé...àìüäðàë ÿìàð áàÿëàãòàé âý ...ýíäýýñ îëæ õàðæ áîëíî. Áèä ×.Ëîäîéäàìáûí òàñãààð îðëîî. Ýíä ¿íýíäýý àãóó èõ áè÷ãèéí õ¿íèé ãýðýýð îðñîí þì øèã ñàíàãäàæ áàéëàà... Ò¿¿íèé ýäýëæ õýðýãëýæ ÿâñàí ýä ç¿éë, îð øèðýý, ñîíñîæ áàéñàí ðàäèî öàã ñýëòýýñ ýõëýýä ãàð áè÷ìýë¿¿ä, áè÷ãèéí ìàøèí ýíý òýð... Òýð ÷ á¿¿ õýë îõèíäîî àâ÷ ºã÷ áàéñàí òºãºëäºð õóóð íü ¸ñîîðîî áàéëàà...Áóäàã íü õàëöàðñàí ÷ äóó íü õýâýýðýý ýíý òºãºëäºð õóóðûã ýãøèãë¿¿ëæ áàéñàí îõèí Ë. Íàñàíáàò íü áàë÷èð áàãûí õóðóóíû õýýòýé òºãºëäºðèéí òîâ÷ëóóð äýýð õàéð èòãýë àñãàí áàéæ äàðàõäàà ààâûãàà õè÷íýýí èõ äóðñàà áîë... Òýð ýíý òºãºëäºðèéíõºº àðä 纺ëºí ñóóæ ààâäàà çîðèóëàí äóóíû ø¿ëãèéí èõ ìàñòåð ×.Äàãâàäîðæ ãóàéãààð áè÷¿¿ëñýí ø¿ëãýíä àÿëãóó õèéñíýý ººðºº äóóëæ ñîíèðõóóëëàà... Ìóçåéí õºõ ñàëõè àÿíäàà çàìõàð÷ õ¿ì¿¿íèé ñýòãýëä á¿ëýýí àìüñãàë íààøëàõóé ìýò áîëæ...Ë. Íàñàíáàò õ¿íäýòãýëòýéãýýð áîñîí èéì íýã äóó ààâäàà çîðèóëñàí þì äàà ãýõ íü ÿìàð ýðõýìñýã, ýëãýìñýã áàéñàí ãýý÷... Óíøèã÷ òà Ë.Íàñàíáàòûí “Îð÷ëîíãèéí ñàéõàí õ¿¿õí¿¿ä”- èéã àÿëäàã ë áèç äýý... Òèéì ë àÿëãóó ò¿¿íèé ç¿ðõ ñýòãýëýýñ óðñàí ãàðñàí þì ø¿¿ äýý... Ìóçåéí õ¿íäýòãýëèéí äóðñàìæ ä¿¿ðýí äýâòýð íýã äóóñàæ, õî¸ð äàõü íü ýõëýýä ÷àìã¿é õóóäàñ ýëýýæýý. Èõ çîõèîë÷èéí õ¿¿õä¿¿ä ìóçåéí ¿çìýðèéã áàÿæóóëæ íîì ÑÄ, ãàð áè÷ìýë çýðýã îëîí äóðñãàëòàé ç¿éëèéã áýëýãëýëýý... Äóðñàìæèéí äýâòýðò Ñ.Ëî÷èí ãóàé ¿ã áè÷èæ áóñàä íü ãàðûí ¿ñãýý ¿ëäýýëýý...

Ýíý ìóçåéí õ¿íäýòãýëèéí õîéìîðò ò¿¿íèé õýëñýí “ Àìüäðàë ãýäýã òîîñ õºäºëãºæ ÿâàõûí íýð áèø. Àìüäðàë ãýäýã ººðèéí áîëîí áóñäûí àìüäðàëûí òºëºº òýìöýæ ç¿òãýõèéí íýð” õýìýýõ óõààíò ¿ãèéã òàõüæýý... Àéìãèéí ìóçåé èõ çîõèîë÷èéí íýðýìæèò ñóðãóóëü õî¸ð çàìûí õî¸ð òàëä îéðõîí õàÿà õàòãàñàí þì áàéíà. Àëòàé õîòûí ãýãäýõ, àëáàí ¸ñíû õýëýýð áîë Åñºíáóëàã ñóìûí àðâàí íýãýí æèëèéí õî¸ðäóãààð äóíä ñóðãóóëü ò¿¿íèé íýðýìæèò ñóðãóóëü... Íýðýìæèò ñóðãóóëèéí õ¿¿õä¿¿ä ñóðàã÷èéí äýäãýð ä¿ðýìò õóâöàñàà ºìñºí ãàäíàà æàãñàæ óðàí á¿òýýë÷èä, èõ çîõèîë÷èéí õ¿¿õä¿¿ä, àéìãèéí òºëººëºã÷äèéã õ¿ëýýí àâëàà... Îëîí æèëèéí ºìíºõ ¿éë ÿâäëûã ñàíàãäóóëæ áàéëàà... Ýíä ñóðãóóëèéí íýðýìæèòèéí õàÿã, áèëýã òýìäýã áîëñîí õ¿ðýë õººìëèéã íýýõ àæèëëàãàà áîëëîî... Èõ ë ñýòãýë õºäºëñºí ¿éë ÿâäàë ä¿¿ðýí áàéñíû íýã íü ÿàõ àðãàã¿é ýíý. Ñóðãóóëèéí çàõèðàë Î.Ò¿âä ¸ñòîé òºðòýé ¿ã õýëæ, çî÷äûã ñóðãóóëèéíõàà áîñãîîð óðèí çàëëàà... Òàíõèì, êàáèíåòàà ¿ç¿¿ëëýý... Ìîíãîë õýë óðàí çîõèîëûí êàáèíåòýä íü îðëîî. Õè÷ýýë îðæ áàéíà. Êàáèíåòèéí ýðõëýã÷ ìîíãîë õýë óðàí çîõèîëûí áàãø ̺íõöýöýã ãýíý... Ñóðãóóëü óðëàãèéí çààëàíäàà áàãø ñóðàã÷äûí áè÷èë êîíöåðò ¿ç¿¿ëæ, èõ çîõèîë÷èéí îé óãòñàí îëîí àæëàà ä¿ãíýæ øàãíàë óðàìøëàà ãàðäóóëëàà... Èéíõ¿¿ Àëòàéä ×.Ëîäîéäàìáààð àìüñãàëñàí ºäð¿¿ä ¿ðãýëæèëñýýð áàéëàà...

Îíîë ïðàêèòêèéí õóðàë áóþó ×àäðààáàëûí Ëîäîéäàìáà ñóäëàë

Àðäûí äóó á¿æãèéí “ÀËÒÀÉ” ÷óóëãàä áîëñîí ýíý îíîë ïðàêòèêèéí õóðàëä õî¸ð ¿íäñýí èëòãýë õýëýëö¿¿ëæ îëîí õ¿í ¿ã õýëæ, Ëîäîéäàìáûí îéí õ¿ðýýíä çàðëàñàí èëòãýë, ýññý áè÷ëýãèéí òýðã¿¿í áàéðûí øàãíàëòíóóä èëòãýë, ýññýãýý óíøèæ ºã뺺...Îíîë ïðàêòèêèéí õóðëûã àéìãèéí áîëîâñðîë ñî¸ëûí ãàçðûí äàðãà Æ.Ýðäýíýý óäèðäëàà. Õóðëûí ¿ð ä¿íã òýìäýãëýæ, îéã çîõèîí áàéãóóëàõ àéìãèéí êîìèññèéí äàðãà , àéìãèéí çàñàã äàðãûí îðëîã÷ Ø. Ýðäýíýáàò òîâ÷ ¿ã õýëñýí... Ýíý õóðàë äýýð ÌÇÝ-èéí øèíýõýí ãèø¿¿í ìîíãîë õýë óðàí çîõèîëûí áàãø Ø.Öîîäîë íýã ñîíèðõîëòîé èëòãýë òàâüëàà. Òýð “×.Ëîäîéäàìáûí óðàí á¿òýýë äýõü óðàí ÷àäâàðûí çàðèì àñóóäàë” èëòãýëäýý íýã ñîíèðõîëòîé ñóäàëãàà õèéæýý.. . Ø.Öîîäîë: “ Àãóó èõ çîõèîë÷ ×.Ëîäîéäàìáà: çîõèîë á¿òýýëäýý àðâàí íýãýí Äóëìàà, òàâàí Äîëãîð, íàéìàí Äîðæ, òàâàí Ýðäýíý, äºðâºí Òºìºð, äºðâºí Áàäàð÷èéã ä¿ðñýëñýí òóõàé þì. Ýäãýýð Äóëìàà, Äîëãîð, Ýðäýíý, Òºìºð , Áàäàð÷óóä íü õîîðîíäîî èõ ë òºñòýé èæèë ñýòãýëòýé, òýìöýëòýé ç¿òãýëòýé íýãýí áàéãààã çîõèîë á¿òýýëýýñ èø òàòàí òîäðóóëæ ºãñºí íü ÷óõàìäàà Ëîäîéäàìáûí á¿òýýë ñóäëàëä øèíýëýã ç¿éë áîëæýý... Ìàãàäã¿é èëòãýã÷ ìààíü ýíý èëòãýëýý “Óòãà çîõèîë óðëàã” ñîíèíä èëãýýæ, îëíû õ¿ðòýýë áîëãîîñîé ãýæ òóéëààñ õ¿ñýæ áóéãàà äàøðàìä ºã¿¿ëñ¿... Îíîë ïðàêòèêèéí õóðàëä òàâüñàí ººð íýã èëòãýë áîë “Æèíõýíý õ¿í áîëæ òºëºâøèõºä ×.Ëîäîéäàìáûí óðëàñàí ä¿ðèéí íºëºº” ñýäýâòýé áàéëàà. ×.Ëîäîéäàìáûí çîõèîë á¿òýýëýýð ºñâºð ¿åèéã ñóðãàæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ òàíèí ìýä¿¿ëýõ õ¿í áîëãîõîä õýðõýí íºëººëºõ òàëààð èëòãýëýý. Èëòãýëèéã àéìãèéí áîëîâñðîë ñî¸ëûí ãàçðûí ìýðãýæèëòýí äîêòîð /Ph/ ß.Ñýíäýðìàà òàâüæ õýëýëö¿¿ëëýý... Èëòãýëòýé õîëáîãäóóëàí îëîí õ¿í ñàíàë õýëæ, ººðèéí áîäëîî èëýðõèéëñýí. Ìîíãîë óëñûí ñî¸ëûí ãàâüÿàò , ýðäýìòýí çîõèîë÷ Ñîíîìûí Ëî÷èí: “Áè Íàöàãäîðæ ñóäëàëä îðóóëñàí õóâü íýìýð øèãýý “Ëîäîéäàìáà ñóäëàë”-ûã õºãæ¿¿ëýõýä ýíý áèå ñýòãýëýý çîðèóëíà” õýìýýí àìàëñàí íü íýã ë ñàéõàí áàéëàà.

ßðóó íàéðãèéí áàÿð áóþó íîãòíû îðîíä õàçààð...

ßðóó íàéðãèéí áàÿðûã øàãíàëûí õóðààð ìÿëààëàà. ×.Ëîäîéäàìáûí íýðýìæèò øàãíàëòíû òîîã ãóðâààð ºñãºëºº. ÌÇÝ-èéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷, ÌÇÝ-èéí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë Õ.×èëààæàâ “Öàõèóð òºìðèéí äóóëàë” ø¿ëãýýðýý, Ìîíãîëûí ÷ºëººò çîõèîë÷äûí õîëáîîíû øàãíàëò çîõèîë÷, ñýòã¿¿ë÷ “Áºõ “ ñîíèíû ýðõëýã÷ Ø.Ìÿãìàð àëòàéí ÿðóó íàéðàã÷äûí á¿òýýëýýð õèéñýí ò¿¿âðýýðýý, óðëàãèéí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí çóðàà÷ Öîãçîë “Òóíãàëàã òàìèð” êèíîíû çóðàà÷èéí á¿òýýëýýðýý òóñ òóñ õ¿ðòëýý. ̺í Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí “Àëòàé” ðàäèîãèéí ñóðâàëæëàã÷ Ä.Ëõàãâàñ¿ðýí “Óòãà çîõèîëûí òºëºº” õ¿íäýò òýìäãýýð øàãíàãäñàíûã ãàðäóóëëàà... ÌÇÕ-íû æóóõ áè÷ãýýð õî¸ð õ¿í øàãíàãäñàí áàéíà.

Ýíý ºäðèéí õàìãèéí òîì ¿éë ÿâäàë áîë ÿðóó íàéðãèéí áàÿð áàéëàà. ßðóó íàéðãèéí áàÿðò òºâ õºäººãèéí 30 ãàðóé ÿðóó íàéðàã÷, ø¿ëýã÷èä ¿ãýí õ¿ëãýý óðàëäóóëëàà. Ñóì áîëãîí íýã ø¿ëýã÷èéã ñîéæ èðæýý. ßðóó íàéðãèéí áàÿðûã ÿðóó íàéðàã÷ Ä. Ãîìáîæîâ õºòëºí ÿâóóëëàà. Äóóíû ø¿ëãèéí òóðøëàãàòàé ÿðóó íàéðàã÷ õºäºº íóòàãòàà øàâèëàí ñóóæ á¿òýýë òóóðâèëàà òóóðâèæ áàéãàà ýíý õ¿íèé ñýòãýë äîîð õºãëºãäºí áóé ÿðóó íàéðàã÷èä áàéðàà ýçýëëýý... Õàìãèéí îëîí ø¿ëýã÷ýý íààäàìä ñîéñîí íü Õºõìîðüò ñóì áàéëàà... Ýíý ñóìààñ àõìàä ø¿ëýã÷ Ë.¯ðæèí, ÌÇÝ-èéí ãèø¿¿íèé ¿íýìëýõýý ýíý ¿åýð ãàðäàæ àâñàí È.Ñîäíîìæàìö, ×.Ëîäîéäàìáûí íýðýìæèò øàãíàëûã õ¿ðòýýä õýäõýýí ìèíóò áîëæ áàéãàà çîõèîë÷ ñýòã¿¿ë÷ Ø.Ìÿãìàð, ×.Ëîäîéäàìáûí íýðýìæèò õî¸ðäóãààð ñóðãóóëèéí áàãø Ä.Áààâãàé òýðã¿¿òýí áàéëàà. ßðóó íàéðãèéí íààäàìä òºâººñ èðñýí ÿðóó íàéðàã÷äààñ ÌÇÝ-èéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷ Ø.Áàòæàðãàë íîãò áèø õàçààð ãàíçàãàëæ èðñíèéã, ÌÇÝ-èéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷ Ë.Ìÿãìàðñ¿ðýí ãàíçãàëæ èðñýí íîãòîî õàéæ ÿâààä õîöîðñíûã ýñ òîîöâîë á¿ðýí á¿ðýëäõ¿¿íýýðýý ä¿¿ðýí ñàéõàí ÿðóó ¿ãñèéí ÷óóëáàð áîëëîî...ßðóó íàéðãèéí áàÿðò Áóãàò íóòãèéí óóãóóë çàëóó ø¿ëýã÷ Íÿìõèøèã “Áºãòºð õºõ ºâñ” õýìýýõ òàíèë ø¿ëãýýðýý “ò¿ìýí ýõ” áîëæ, çàëóó ø¿ëýã÷ Ì.Ñàéíáóÿí àìàí õ¿ç¿¿ëæ, ãóðàâäóãààð áàéðûã ÿðóó íàéðàã÷ Ã.×àðäàã, Ì.Áèëèãñàéõàí õî¸ð õóâààæ ýçýëëýý... Õàðèí òóñãàé øàãíàëûã Áàÿíõîíãîðûí îíãîöíû áóóäàë äýýð ×.Ëîäîéäàìáûí õî¸ð îõèíä îëîí ñàéõàí õàéðûí ø¿ëýã óíøèæ ºãñºí ãàâüÿàãààðàà ÿðóó íàéðàã÷ Ø.Áàòæàðãàë õ¿ðòëýý... Òýð èéíõ¿¿ íîãò àíäóóð÷ õàçààð àâ÷èðñàí ÷ õàçààðëàõ ø¿äëýíòýé áîëñîí àæãóó...

Îääûí õ¿ðýýëýí ò¿ãñýí õîéíî çàñàã äàðãûí õ¿ëýýí àâàëò áîëæ, øîã çîõèîë÷ À.Àìàðñàéõàí ÷óóëãûíõíààñ ºðñºæ õ¿ëýýí àâàëòûã íýýñýí ÿâäàë áàéëàà... Òýð ýíý óäàà õîøèí óðòûí äóó áèø, õîîëîéí öàðààòàé òàâèóõàí ìîíãîë àðäûí äóó õ¿íãýí¿¿ëëýý...Õîð øàð áàéíà ãýñýí øèã “Àëòàé” ÷óóëãûõàí ÷ àÿ äóóãàà ºðãºæ, çîõèîë÷èä ìààíü àìàí õóó÷èéã àìàí çîõèîë áîëòîë ÿðèëöàæ íýãýí ¿äøèéã ìàíöóéëëàà.

ßí÷èëûí àìíààñ Õîíãîð òîëãîé õ¿ðòýë...

Ýíý ºäºð 9-ð ñàðûí 9 áàéëàà. ªã뺺 ýðòëýí áîññîí óðàí á¿òýýë÷èä èéø òèéø õîëõèí çàðèì íü “òóñëàìæ” äóóäàí õºë õºäºë㺺íòýé. ªã뺺íèé öàé óóãààä òýðãýíäýý ñóóæ, ßí÷èëûí àìûã çîðüëîî. Ýíä èðýõýä õàâðûí 纺ëºí øàð ºäºð õà÷èí òàíñàã èðæ áàéãàà öàã øèã ñàéõàí áàéõ þì. Ñàéõàí íàìàðæèæ áàéíà óó ãýõýä õ¿í óóðëàìààð öýë íîãîîí çóí. Òààíûí íÿëõ ¿íýð õàìàð öîðãèí àãü í¿äýëñýí áîð ãàçàð, íÿëõàðñàí ýõ øèã ë íàìàéæ áàéíà. Àãóó èõ çîõèîë÷èéí òºðñºí òîîíîòûí áóóðü áàéíà. Ààðöíûõ íü õî¸ð ÷óëóó ñàëõè äàðààä ç¿¿í õàÿàíä íü... Ýíý õî¸ð ÷óëóóã ×.Ëîäîéäàìáà ãóàé íýã èðýõäýý: Ààðö äàðäàã õî¸ð íîãîîí ÷óëóó ãýæ õàéæ îëîîä ÿã ë ìºí 人. Õ¿¿õýä àõóéí þìûã åð ìàðòäàãã¿é ãýý÷ õýìýýí îëçóóðõàæ áàéñàí òóõàé ×. Ëîäîéäàìáà ñóäëàà÷ Á.Ãàíáàò ñóäàëãààíäàà èø òàòñàí áàéäàã... Ýíä áîñãîñîí ïàéç á¿õèé ñàìáàðûí äýðãýä óðàí á¿òýýë÷èä çóðàã õºð㺺 òàòóóëæ, áóóðèí äýýð íü ãýðò íü áàéãàà þì øèã òîéðîí ñóóæ õóó÷èëöãààëàà... Ýíý áóóðèí äýýð 5 óäàà èðñýí ×.Ëîäîéäàìáûí øàãíàëò çîõèîë÷ Ç.ÿíñýí, ÿðóó íàéðàã÷ Ã.×àðäàã, Ä.Ëõàãâàñ¿ðýí ãýýä õýä õýäýí õ¿í áàéëàà. Àíõ 1983 îíä ç¿¿í ýíãýðèéíõ íü öîõèî ÷óëóóí äýýð “×.Ëîäîéäàìáà ýíä òºðñºí” ãýæ áè÷èæ áàéñàí ò¿¿õòýé ãýíý... ¯ð õ¿¿õä¿¿ä íü èäýý áóäàà áîëæ, ãýðèéí áóóðèéã òîéðóóëàí ñ¿¿ ºðãºëºº. Àðö óíãàñãàí àðèóëæ ààâûíõàà ãýðèéí áóóðèíä ºâäºã ñºõðºí ìºðãºæ áàéëàà. Òàéøèð ñóìûí çàñàã äàðãà Ñ.Ï¿ðýâäîðæ òýðã¿¿òýé íóòàã óñíûõàí íü ÷ èðëýý... “Àëòàé” ÷óóëãûõàí “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàíû ä¿ð¿¿äèéã á¿òýýæ òîãëîñîí íü ñîíèðõîë òàòàæ áàéñíûã ýíä ºã¿¿ëñ¿... ßðóó íàéðàã÷ Ä. Ëõàãâàñ¿ðýí ßí÷èëèéí àìíû ãýðèéí áóóðèíû òóõàé ø¿ëãýý äóóäàæ “Ýðäýíý çàñãèéí óíàãà” õºã àÿëãóó íýìëýý... Äóó õóóð, ñàéõàí ñýòãýëèéí ýãøèã ñîíññîí óóë óñ áàÿðëàà áèç ýý...

Òàéøèð ñóìàí äàõü èõ á¿òýýí áàéãóóëàëò “Óëààí áîîì”-ûí óñàí öàõèëãààí ñòàíö ...

Ýíý èõ á¿òýýí áàéãóóëàëòûã õýí õèéâ ýý... Çàâõàí ãîëûí óñûã áîîãîîä öººí õîíîæ áàéãàà ÷ íýã èõ öýíõýð íóóð ¿¿ñ÷ýý... Íóóðûí öààäòàé õýäýí õàð òîëãîä áàéíà. Ýíý òîëãîä äàëä îðîõûí öàãò ë ñòàíö á¿ðýí õ¿÷èí ÷àäëààðàà àæèëëàõ ãýíý... Óóë í¿õýëæ, óñ áîîæ áàéãàà ýíý á¿òýýí áàéãóóëàëòûã ¿çñýí õ¿í ãàéõøðàí ýðãýëçýõýýð þì. Óñíû ò¿âøèí ìèíóò á¿ðèé íýìýãäýæ áàéíà. Ýíä ¿¿ñýõ íóóð íü 3 êì ºðãºí 17 êì óðò òàëáàéòàé áîëîõ ãýíý... Íóóðàíäàà þó ãýæ íýð ºãºõ þì áîë äîî... 300 ãàðóé ìåòð óðò òóííåëü äîîãóóð ÿâàõàä áàñ ë ñ¿ðäìýýð áàéñàí ø¿¿...Èéì á¿òýýí áàéãóóëàëò ¿íýíäýý îäîîõîíäîî ìîíãîëä àíõíûõ áîëîëòîé. Óñûã ãàë áîëãîõ ýíý öàõèëãààí ñòàíö ýíý îíû òºãñãºë ð¿¿ èë÷, ãýðëýý õî¸ð àéìàãò ò¿ãýýíý ãýæ áîäîõîîð áàõàðõàëòàé. Èë÷ ãýðëèéã áýëýãëýõ èõ Çàâõàí ãîë ÷èìýý ÷àãíàí íóóð “àìàëæ” áàéíà. Íýã ë ºäºð íóóð ìýëòýð÷ Çàâõàí ãîë óìðûã çîðèí ìÿðàëçàíà. Òýð ºäºð óäàõã¿é áîëîëòîé.

Îðîé íü Òàéøèð ñóìûí ñî¸ëûí òºâä “îëîí íèéò” áîëëîî. Õàøèðûí áóóðü çààæ ýíý “îëîí íèéò” äýýð íàãàö çýý áîëîõ Äàðâèéí õî¸ð ãàâüÿàò ë ãÿëàëçàæ áàéâ ø¿¿... Õîòîîñ èðñýí ãàíö á¿ñã¿é çîõèîë÷ Ã.Áîëîðìàà ìààíü á¿æãèéí àÿ á¿õýíä áîñ÷ õºëèéí ÷èëýýãýý íýã ãàðãàõ øèã áîëëîî... Ã.Áîëîðìààãèéí áàãø Ñ. Ï¿ðýâ áààâàà áîëîõîîð “îëîí íèéò” äýýð äóóëñàí Áàéãàëüìààã òàéçíû àðààñ “îëçëîí” á¿æãýíä óðüñàí ÿâäàë áàñ ë íýã “ñþðïðèç” áàéëàà... Òàéøèð ñóì ¿íýõýýð àëäàðòíóóäûí íóòàã ãýäãèéã õ¿íäýòãýëèéí áàãàíàíààñ áýëýýõýí ìýäýæ áîëîõ þì. Ýíý íóòãààñ àðâàí ãàâüÿàò òºðæýý... Àëäàðò äóó÷èí Ïîâðîí, çóðàà÷ Áàëäóóãèéí Øàðàâ ýíý íóòãèéíõ...Ìîíãîë óëñûí áààòàð Õàÿíõÿðâàà ýíä ìýíäýëæýý... Òºðèéí õîøîé øàãíàëò ×.Ëîäîéäàìáûí óñ íóòãèéõàí àëäàðòíóóäààðàà ãàéõóóëàõààñ ººðã¿éã î÷ñîí õ¿í á¿õýí õýëæ áàéñíûã íýìýí ºã¿¿ëñ¿... Òàéøèðò ×.Ëîäîéäàìáûí “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàíû 40 æèèéí îéä çîðèóëñàí íîìûí õºøººíèé íýýëò áîëëîî. Èéíõ¿¿ äóó õºøººòýé áîëñîíòîé íýãýí àäèë àíõ óäàà íîìîíä õºøºº áîñãîëîî... Õºøººí äýýð “Ç¿¿íèé ìàãíàé ðàìàí÷èéí 90, Çóóíû ìàíëàé ðîìàíû 40 æèë ãýæýý...” Ýíýõ¿¿ íîìûí õºøººã òîéðóóëàí íîìûí áÿöõàí öýöýðëýã óðãóóëæ õàéñ õàøëàãà õèéãýýñýé ãýæ ýðõýì íºõäºä õè÷ýýíã¿éëýí õ¿ñýæ áàéãààãàà ýíý òýìäýãëýëýýð äàìæóóëàí çàõüÿ. Òàéøèð ñóì èéíõ¿¿ àëäàðò õ¿¿ãèéíõýý á¿òýýëèéã ìºíõæ¿¿ëëýý...

Õîíãîð òîëãîéã çîðüñîí õîðîì áóþó...Öàõèóð òºìºðèéí äóóëàë

Ýíý ºäºð 9-ð ñàðûí 10. Òýíãýð íàðààðàà ãî¸æ, õàñàã Æàðãàëàíòûí ãóðâàí îðãèë ¿¿ë ýðõë¿¿ëýí ºã뺺 áîëæ áàéíà. Äýëõèé òººðºì Äýëãýðèéí òàëä õààø õààøàà õàðààö ºí÷èí ãàíö òîëãîé áàéäàã. Ýíý òîëãîéã “Õîíãîð òîëãîé” ãýõ. Íóòãèéõàí Õîíãîð õàéðõàí ãýæ äýýäëýíý... Ýíý òîëãîéí àð øèë äýýð æèë æèëèéí öýðýã ýðñ íýðýý äóóäóóëæ ýõ îðíîî õàìãààëàõààð ýð öýðãèéí àëáàíä ìîðääîã ñîí. Ìèíèé áèå îäîîãîîñ 27 æèëèéí òýðòýý ìºí ë ýíäýýñ íýðýý äóóäóóëàí ýõ îðíûõîî öýðãèéí àëáàíä ìîðäîæ áàéñàí áóþó... Òóõàé òóõàéí æèëä ýíäýýñ ë àéìàã íü ýð öýðãèéíõýý àëáàíä ìîðäîæ áóé ýðñýýñ “äýýæ” õýìýýí íýã öýðýã àâ÷ ¿ëääýã ñýí... Èíãýýä áîäîõîîð ýíý òîëãîéã “äýýæ” òîëãîé ÷ ãýìýýð ýý... ßìàð áîëîâ÷ Äýëãýð ñóìûí íóòàãò îðøèõ ãóðâàí èõ õàéðõíû íýã ýý... Ýðèéí õèéìîðü õóðãàñàí ýíý õàéðõàíòàé õàðàà áàðààíäàà Áóãà õàéðõàí, Òàðëàí õàéðõàí ãýýä ÷àíäìàíü ãóðâàí õàéðõàíàà Äýëãýð÷¿¿ä ø¿òýí äýýäýëñýýð èðæýý... Àëäàðò “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàíû ãîë áààòàð Öàõèóð Òºìºð ýíý ë íóòàãò àäóó õººæ äàâõèñàí òýð ä¿ð ýíä ÷óõàìäàà àìèëæ ìºíõºðñºí áàéõ þì... “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàíû 54-ð òàëä :Ò¿¿íèé íóòàãòàà î÷ñîí òóõàé: “Òºìºð áàÿð æàðãàë áàäàðñàí õóðö í¿äýýð ýðãýí òîéðíûã àæèãëàí õàðàõàä òýðòýý ºìíº ñóóíàãëàñàí õºõ ìàíàíãèéí äóíä Òàðëàí õàéðõàí æèðýëçýí õàðàãäàâ. Òºìðèéí í¿äíýýñ íóëèìñíû äîãîëîí äóñàë ãàð÷ õàöðûí íü õàæóóä øèðõýã ñóâä øèíãýñýí þì øèã òîãòîâ” õýìýýí ä¿ðñýëñýí áàéäàã... ªíººäºð òýãâýë ýíý ë Õîíãîð õàéðõàíû îðîéä ò¿¿íèé õºøººã áîñãîõîîð øàâûã íü òàâüëàà... Ýð õ¿íèé õèéìîðü ñ¿ëäèéã äóóäñàí ýíý õàéðõàíä Öàõèóð Òºìºðèéí õºøºº íàð ñàëõè øèíãýýí ñ¿íäýðëýõ íü ýý...Ýíý ë íóòãèéí óíàãàí õ¿¿ Õàéäàâûí ×èëààæàâ “Çàñàãò õààíû íóòàã öýíõýð ºíãºòýé õàðàãäàíà” õýìýýí õèéìîðü îðøñîí õàéðõàí äýýðýýñýý óíøèíà ÷èíýý ñàíààã¿éãýý õýëæ áàéëàà... Ñ¿õáààòàð àéìàãò Òîðîé áàíäèéí àâàðãà õºøºº áèé... Òýãâýë “Çàñàãò õàíû õºõ õàð÷óóä”-ûí íýðèéí õóóäàñ áîëñîí Öàõèóð Òºìºðèéí õºøºº ýíä áîñîõ íü ýý... Èõ çîõèîë÷èéí ìýíäýëñíèé 90, çóóíû ìàíëàé ðîìàí “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàí òóóðâèñàíû 40 æèëèéí ñ¿¿äýð çýðýãöñýí ýíý òýìäýãëýëò ºäºð õîíîãóóä áàÿëàã ºðãºí àãóóëãàòàé áîëæ ºíäºðëºëºº... Èõ çîõèîë÷èéí îéã òýìäýãëýõ àéìãèéí êîìèññ ¿íýõýýð ñàéí àæèëëàæ èõ ç¿éë á¿òýýæýý. Îé òîéðóóëàí çîõèîí áàéãóóëñàí á¿òýýë÷, òàíèí ìýäýõ¿éí ÷èãëýýèéí îëîí àæèë íü õ¿ì¿¿ñò ìýäëýã áýëýãëýæýý. Àëòàé÷óóä ×. Ëîäîéäàìáàà ÿìàð èõ ìýääýãèéã áýëõíýý õàðóóëëàà... Îéí àðãà õýìæýýã ñýòãýë èòãýëýý äýâñýæ èâýýí òýòãýñýí Ìîíãîë òàìõè ñî êîìïàíè, Ìîíãîëûí çîõèîë÷äûí õîðîî, Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð, çîõèîë÷èéí ¿ð õ¿¿õä¿¿äýä òàëàðõàæ áàéãààãàà òºãñãºëä õàäàã áîëãîí äýýäëýå...

Õîíãîð õàéðõàíû îðîé äýýðýýñ óíøèã÷ òà îëîíäîî :

Ýðäýíý çàñãèéí óíàãà óó äàà

Ýðìýã áîëîîä õîíãîð óó äàà

Ýëñýí òîëãîéí ºâºðò õºº

Ýðãýæ õàðèàä óóëçàíà õºº

Òîâîî çàñãèéí óíàãà óó äàà

Òîâîëçîñ ãýýä æîðîî äîî

Òîäðîõ ¿¿ðèéí ãýãýýãýýð õºº

Òîâ÷èëñ ãýýä î÷íî äîî õºº õýìýýí äóóëàõ “Àëòàé” ÷óóëãûí äóó÷èí Áàòñàéõàíû öýýë ñàéõàí õîîëîéãîîð “Ýðäýíý çàñãèéí óíàãà”-ûí àÿëãóóãààð ¿äýæ áàéíà ...

2007 оны 9 дүгээр сар 13

Àëòàé-Óëààíáààòàð

Ýõ îðîí ñóìààñ ýõýëíý.

Ë.̺íõòºð / ÌÇÝ-èéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷, ñýòã¿¿ë÷, äîêòîð /Ph/

БАГЫН МИНЬ ТӨРХИЙГ ХАДГАЛСАН ХӨХМОРЬТОО БАДАГ БАДГААР САНАХ ЮМ.

“...Уулынхан минь? Зэлүүд нүцгэн хадаа хайрлагтун. Энэ хад та нарт сайн сайхныг өгсөн нь бага боловч энэ хадгүйгээр танай нутгийг танай нутаг гэх юмгүй бөгөөд газар нутаг үгүйгээр хөөрхий уулыханд эрх чөлөө үгүйсэн билээ.Үүнээ хамгаал. Үүнийхээ төлөө тулалд. Та нарын сэлмийн хангинах чимээ булшин дахь миний нойр зүүдийг таатай болгох болтугай”

/Расул Гамзатов ”Миний Дагестан” номоос /

Би багадаа хаврын сүүлчээс намрын дунд хүртэл хөл нүцгэн л элчилгүй улаан элсэн дээгүүрээ таваргаж явдаг байсан. Тэр үе маань их л тодхон санагдах болж. Төрж өссөн газар нутагтаа энэ биеэрээ ийм ойрхон байсны минь ач буян шингэж одоо хүртэл хоолой өвдөх энэ тэр нь бараг үгүй шүү...Нутаг минь надад гүн бат шингэжээ. Ийн бодоод сайхан нутгийнхаа зүг “сэтгэл”-ээ нэгэнтээ гүйгүүл морин мэт алдлаа... Хөхморьт минь миний багын дүр төрхийг одоо ч тос даасан борлог толгод, том том элсэн манхан, шорвог голдуу устай худгийн асгартаа хадны сүг зураг шиг хадгалсаар л байгаа. Энгийн нүдэнд харагдахгүй ч сэтгэлийн мэлмийд гэрэлтсээр авай. Манай сум энэхэн монгол даяхнаа юугаараа алдартай билээ гэж хүү нь одоо ухааны голомтдоо тухлан бодож сууна. Расул Гамзатов өөрийн төрсөн уулын бяцхан тосгоноо дэлхийн дайдад хүртэл алдаршуулсан байдаг. Түүний “Миний Дагестан” бол үнэндээ нэг л сумын түүх юм. Хөхморьт гэхээр нэг их элсэн манхан л сэтгэлд бууж, тэр их элсэн дунд яаж шүү амь зуудаг юм бол гэж эвгүйцэн бодох сэтгэлгээ олон хүнд байдаг. Энэ нь үнэндээ манай сумын онцлог юм даа. Миний бие “Элсээ идэцгээе” гэж цөлжилт элсний нүүлтийн тухай радио цуврал нээгээд нэг жилийн нүүр үзлээ. Олон хүн ярьж, санаа оноогоо хэлж байх юм. Энэ нэр үнэндээ Хөхморьтын элсэнд төрсөн болохоор л миний оюунд буусан юм л даа...Би аль нэг хангайн суманд, аль эсвэл аймаг хотын төвд төрж өссөн бол ингэж төсөөлөх ч үгүй байсан. Хөхморьт минь Их монгол элсний баруун хаяа түшиж суурьшаад бас ч чамгүй олон жил болжээ. Ажийн бор, Баяндэлгэрийн памбагар цагаан, Сайханы айраг гэдэг...Сумаа алдаршуулсан үйл ажил, ёс заншил гэдэг сайхаан. Түүн лугаа Хөхморьтын суль цулхир гэвэл бас ч олон хүн мэдэх болжээ... Энэ хоёр ургамал тэр л их элсэнд минь ургаж, Хөхморьтыхон суль, цулхираа намрын намарт түүж хүнсэндээ хэрэглэсээр өдгөөг хүрсэн юм. Хүнсний ч, эмчилгээ сувилгааны ч ач холбогдол ихтэй энэ хоёр амуугаараа сум маань тойрсон аймаг сумандаа, бүр нийслэлд ч алдраа түгээсээр л байна.

Ер нь Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт сум болвоос 629 мянган га нутагтай. Засаг захиргааны 4 багтай, 100 шахам мянган малтай, 500 гаруй өрхтэй, 2000 гаруй хүнтэй нэг л жижиг сумын жишигтэй л дээ. Энэ нь чухал биш ээ...Энд үеэс үе дамжин аж төрж байгаа нутаг усныхан л чухал. Бид мэтийн төрж өссөн нутгаасаа эрт гарч амьдрал хөөсөн хүмүүст Хөхморьтыг минь эзэнтэй байлгаж байгаа нутгийхан л хамгийн үнэ цэнтэй нь санагддаг юм шүү...Сайнтай ч муутай ч тэр л элсэн хонхортоо Хөхморьтыхон гэж хэлүүлж, Хөхморьтыхон гэж бүртгүүлж яваа нутгийн ахан дүүс минь та нарынхаа дунд сэтгэлийн хүлэг морио үе үехэн илгээдэг шүү...

Манай сумаас төрсөн нэрт дипломатич, улс төрийн зүтгэлтэн Дагвын Цахилгаан “Огт оргүйн толь” номондоо: ХӨХМОРЬТ- Гурван аймгийн залгаа, /Говь-Алтай, Завхан, Ховд/ гурван их ай савын уулзвар /Их нууруудын хотгор, Хүйсийн говь, Их Монголын элсний өвөр хормой, Алтайн их уулсын салбар Ловон, Бэрх, Сээр, Сэрвэн, Аргалант, Ташаагийн нуруу/, гурван их усны хаяа /Дөргөн нуур, Завхан гол, Сангийн далай нуур/, тэгш баян, тэнүүн уудам, өөдрөг заяатай, өндөр босготой үлэмжийн сайхан нутаг” гэж тодорхойлсон байдаг. Тэгээд ч Оросын алдарт зохиолч Некрасов “Төрсөн нутгийн байгальд муухай юм байдаггүй” гэж их л онож хэлсэн бүлгээ. Би Хөхморьтоороо, Хөхморьт минь надаар дуудуулах хувь заяа ганцхан л оногдсон. Үүндээ бахархнам. Нэгэнтээ нутагтаа очоод цөөн хонож билээ. Тэнгэр тольдсон цэнгэг нуур Дөргөнийхөө хөвөөнд бодол бэлчээж суухуй... Би энэ л нутагтаа өдий хүртлээ байсан бол нутгаа ингэж сайхнаар төсөөлөн бодож, гүн хүндэтгэлтэй хандах бол уу гэх нэг ухаан зурсхийж билээ...Хүн нутгаасаа хол байх бүрий л нутгаа улам ихээр ээнэгшин бодож, гэгээн тунгалагаар төсөөлж, шүтэн дээдэлж, шүншиглэн залбирдаг ажаам...Хөхморьтыхон Их монгол элсээ дээдэлж, үнэндээ энэ олон жил “Элсээ идэж” амьдарсан юм. Энэ бол Хөхморьтын л онцлог. Тэр их элсэн нуруудад хичнээн сайхан өвөлжөөнүүд хот хүрээний тохилог сууцнаас ч дулаахан гэлтэй пүнхийгээд л хотолсон хонь нь уур савсуулан сарны саруулд гэрэлтэж байдаг сан...Элсний өвөл гэдэг өөжин бүүвэйтэй адил даа. Баруун Алтайн уулсад цас унаж зуд турхан болоход манай их элсний хаяа түшиж мал сүргээ адуулан уринтай золгодог зах залгаа сумдын малчид одоо ч цөөрсөн биз дээ... Алдарт хоньчин С.Цогтгэрэл тэргүүтэй Ховдын Дарвийхан Хүйсийн говиор дамжин элсний хаяа руу нүүж өвөлждөг байсныг би сайн мэдэх юм даа...Харин хаврын тоост өдрүүдэд манай Цоохор нуурыхан Ховдын Дарви, Чандманийн сэрүүн уулыг зорин ачаалдаг сан...Манай нутагт наадам дөхөж хур бороо ордог болохоор ингэж нүүхээс ч аргагүй л дээ...Юугаараа баян түүгээрээ дайлна хэмээх сайхан үг байдаг даа...Хөхморьтыхон элсээрээ, элсэнд ургадаг суль цулхираараа хөдөө гадаа, хот сууриныхныг дайлсаар л, нүүр тахалсаар л цагийн жамыг туулж байна. Цаашид ч тийм л байх болно. Хөхөө өвөл хөр цасны хайрууд налгар налгар хунх бөөргийн хонд өвөлжөөндөө бууж, хаврын торгон зэрэглээ хөвөлзөхүйд талын цэнхэр суунаг дагаж, говийн өөжин хөндийдөө нүүдэллэсээр л аж төрж суугаа нутаг усныхан минь. Та нарын “брэнд” чинь хоногийн хоолонд хольцтой хонгор шаргал элс, тэнд ургах суль цулхир л юм шүү дээ. Бага насны минь мөрийг элсэн өөжиндөө баттайяа хадгалсан, бас ч нүцгэн хөлөөрөө алтанхан элсэндээ ойр явсны ач буяныг харамгүй хайрласан эх нутаг Хөхморьт минь ээ...Уул усны чанадаас утаа зуусан хотын хайруухан өдөр хоногуудаар тандаа зүүдэн хүлгээ сойж нэг очлоо доо...Зүрхний гүнд Хөхморьт минь сэтгэлийн баянбүрдээ мэлтэлзүүүлэн хамтдаа л өвөлжиж байгаа шүү. Манай сум чинь мориор нэрлэгдсэн хоёрхон сумын нэг. Наран тосох босгондоо хантайрсан юм шиг хөх уулаа залсан юм. Хөхморьт уулын маань домог үнэндээ сайхан морь, сайхан хайрын домог юм шүү дээ. Хөгжлийн тэрэг холуурхан тойроод илч гэрлийн сураг алдраад байгаа сумынхаа тухай хааяа хааяа сонсож л байх юм. Саналаа өгөөд сонгоод явуулсан төрийн түшээд нь санаж мартахгүйн элгэндээ элсний бяцхан сууринг минь болгоон байж, илч гэрлийн алхаа хүргээсэй гэж унаж босож, уйлж дуулж өссөн нутгийнхаа төлөөнөө үг ивж л суухаас даа...Одоо харин Жи-мобайл бариад жирийнээс жижүүрээ хүртэл хот орон хүүхэд шуухадтайгаа гэрийн хоймор сүргийн бэлчээрээсээ ярьж хөөрдөг боллоо гэсэн. Нэг л дэвшил дээ...”Элсээ идэж” элсэндээ ээнэгшиж, элсээрээ бахархаж, элсэн манхнаа дүнгэнүүлж, эгнээ мянган бөөрөгтөө тааваараа нэг амьдрах нутаг зоныхон минь та нараас өөр элсний ид шидийг мэддэг улс цөөхөн шүү... Алтан хараацайн даль шүргэх төдийд л эмсийчихдэг элсэн манхадын минь хурц эгц ирмэгийг дэлхийн аль ч улсын уран барилгач эргүүлж үл нөхөх уран тогтоц энд л байдаг...Урлаач салхины бүтээсэн тэр л гайхамшгийг бид энд л үзнэ...Аялал жуулчлал, элсний спортын өлгий болгоод “ноён” мэт амьдарцгаах ирээдүй манай сумд бий юм шүү... Манай сумыхны чинь бэсүд овгийхний удам угсаа хэмээн ураг удам судлаачид тэмдэглэсэн болохоор тэр л удмын гал голомтыг сахиж яваа зон олон минь өвөлдөө өнтэй сайхан өвөлжөөрэй.

ЗҮҮДЭН ТАРНИ

Зүүд. Гурван цаг доор амьдардаг энэ үзэгдэл юутай гайхалтай. Зүүд гэдэг зүрхэн тарни шиг зүйл ээ. Зүүдээ манадаг нь хэн билээ. Унтан бодож, бодон унтахын үүдэл. Нойронд сэргэг, номонд мэргэн хүмүүн байхыг өвгөд үлгэрлэн хэлэхийг нэг бус сонсож өссөн. Сэрэхийн аргагүй сайхан зүүд гэж бий. Сэрсэн хойно л гунигтай. Сэрэх гээд сэрээхгүй тамлаад байдаг муухай зүүд бий. Үүнийг "хар дарах" хэмээхүй. Ийм зүүднээс унтаа сэрүүн хоёрын яг зааг дээр хагацдаг. Нэг бол чангаар хашгиран орчноо чимээлж, эсвэл өөрийгөө дэлдэж байж хагацдаг. Ийм муухай зүүд сэрсэн хойно ч дэргэд байгаад байх шиг хэцүү... Бүр түүндээ автан сэрүүн зүүдэлж эхлэнэ. Зүүдээ манадаг хүмүүн заримдаа үзмэрч төлөгч болж, хүмүүний алс ирээдүйг дэнсэлсэн сураг дуулдах. Зүүд бол зөн. Зөн билэгийн алтан түлхүүрийг хэн тайлж чадна. Тэр ирээдүйд илүү итгэдэг. Тэгнэ ээ тэр тэгж зүүдэлсэн юм. Хөөрхий бурхан болоочийг зүүдлээд байна. Буян гуйж байгаа байх. ..гээд маань хэлж, хүрд эргүүлж, Ганданд ном уншуулах алийг тэр гэхэв. Энэ бол зүүдээ манаж буй хэрэг. Оюун бодлын алжаал тайлах дуг нойрондоо ч эзнээ үргэлж манаж байдгийн жишээ бол зүүд. Зүүд гэдэг аргагүй л зүүдэн тарни бөлгөө... Би өнгөрсөн шөнө зүүдэлсэн бил үү... Ай хөөрхий Гандан явахаас...

ЧИ...
Хүнээр хэлүүлэхгүй явах нэг их аз жаргалтай юм шиг. Хөх тэнгэрт ганцаар шунган элин халин нисэх зоригт бүргэд лугаа...Зоригт бүргэдийн элин халих тэр жигүүрхэндээ хүчтэй нь өөрийн жаргал, бас зовлон бөлгөө. Төрж өссөн, хагарч амилсан цавчим өндөр байцын хүрэн халтар асга нүдний нь үзүүрт цэнхэрлэхэд тэр гунигтайяа ширтэж, шунган доошилдог. Агаарын тэр хөх алсад бүргэдэнд хэрэгтэй юм нэгээхэн ч үгүй. Тэнгэрт дүүлэх цэгийн төдий алслах тэр агшин бүртээ тэр газраа л харуулдаж байдаг. Газраасаа л уяатай байдаг. Чи гээд чичихэд хэн дуртай билээ... Бас чи гэж хэлүүлэхгүй байх нэн зовлонтой. Өнөөх бүргэдэд хэн ч чи гэж хэлэхгүй. Хөөрхий хэдэн цагцаахай нь асган дээрээс нисэн алдан хүлээхэд л тэр доошлон доошлон үүрэндээ тэмцэнэ. Түүн лугаа чи гээд хэлээд өгөх хүнгүй болчихвол байц хадны ирмэг дээр гуниглан суухтай ялгаа юун. Алгадуулж, аашлуулах аав ээж дэргэд явахад "чи" гэдэг үгэнд нэн дуртай биш хөвгүүн, бас зэгзгэр охид олон билээ... Тэд ямар бүргэдийн цагцаахай биш. Ухаант хүний үр удам. Цагийн урсгал нэг л өдөр "та" гэх үгийг түүнд бэлэглэх болно. Энэ үед өнөөх "чи" гэдэг үг аргагүйн эрхэнд гунигтайяа бодогдож, бодол болно. Хаашаа л харна "та" дээшээ, "та" энэ суудалд. Өнөөх "чи" ор сураггүй мартагдаад эхэлнэ. харин бүргэд тэнгэртээ элин хальсаар л байх болно. Чи гэж хэлэхэд нь чичилж байна гэж бодсон бүхнээ уйтгарлан бодох тэр ахуйд хүн цаг хугацааны эргүүлгийг олж мэдрээд...Бүргэдийн элин халихын ухааныг сэтгэлдээ тэмтэрнэ. Өнөөх бүргэд сэтгэлийнх нь уужимд элин халин нисч эх оронтой юм шиг гайхуулна. орон зайн цэцэрлэг нь намрын өнгөөр шаргалтсан хүмүүний сэтгэл тэр аяараа салхилна. Чи бос, чи тугал эргүүл, чи усанд яв, чи хичээлээ давт, чи түлээгээ оруул... гэдэг үгс аль хэдийн цээжний цэцэрлэгт нь дэлгэрэхгүй болсонд хүмүүн ихэд уйтгарлана. Бүргэд элин халин ниссээр л...

Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэн:

Надад 1990-ээд оны үед улс орныхоо төлөө хийсэн алхамууддаа харамсах зүйл байдаггүй...

1990-оны эхэн үед буюу төр нийгмийн шилжилтийн үед төр барьж, олон олон жаргал зовлон, саад бэрхшээлтэй тулгарч явсан Монгол улсын арван долоо дахь ерөнхий сайд Дашèéí Бямбасүрэнтэй уулзаж тухайн үеийн төр нийгмийн амьдралын асуудлыг эргэн сөхөж эрэгцүүлэн ярилцсанаа уншигч таны өмнө дэлгэж байна.

-Þóíû ºìíº òàíû òºðæ ºññºí íóòàã óñ, ñóð÷ ýçýìøñýí ìýðãýæèë, õèéæ áàéñàí àæèë òºðëèéí òóõàéä ñýòã¿¿ëèéíõýý óíøèã÷äàä ñîíèðõóóëñíààð ÿðèëöëàãàà ýõëýå?

-Би Хэнтий аймгийн Биндэр суманд төрсөн. Хөдөөний л хүн л дээ. Одоо хүртэл ингээд хөдөөний хүн л хэвээрээ насыг туулж явна даа. Долдугаар ангиа сумандаа төгсөөд Улаанбаатар хотод ирж 3 жил суралцаж аравдугаар ангиа дүүргэсэн. Тэгээд л Москва хотын эдийн засаг статистикийн дээд сургууль гэж тэр үед байсан Улсын статистикийн дээд сургуулийг төгсөөд л үүнээс хойш дандаа төрд ажилласан даа. Ер нь Статистикийн төв газрын мэргэжилтэн, ахлах мэргэжилтэн, хэлтсийн даргаас эхлээд Үнийн хорооны орлогч дарга, дарга, Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга, нэгдүгээр орлогч дарга, ерөнхий сайд гээд ер нь төрийн захиргаа талын ажлуудыг бүх шатаар нь дамжиж өнгөрч дээ гэж бодогддог юм. Тэгэхдээ дунд нь бууж холбирч байсан ч үе бий. Барилгачин болж байсан ч үе бий л дээ. Эрдэм номын мө хөөж зах зухаас нь оролдож явсан үе бий. Иймэрхүү байдлаар л насыг туулах шив дээ.

-Òà ìîíãîë óëñûí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õàìãèéí ýýäðýýòýé, øèëæèëòèéí ¿åä åðºíõèé ñàéäûí àëáûã õàøñàí. Ýíý ¿åä ÿìàð øèéäâýðòýé àëõìóóäûã õèéñýí áý?

-Ер нь бидний ажиллаж байсан үе бол Монголын түүхийн их өвөрмөц агшин юм л даа. Аль ч улс орны түүхэнд нийгмийн байгуулалаа солих үзэгдэл олон тохиодоггүй. Хүн төрөлхтөн түүхэндээ нийгмийн байгууллаа гурав дөрвөн удаа л солилоо гэж ярьдаг биз дээ. Бидний үед социалист нийгэм гэж байгаад тэр нь задарч, иргэний чөлөөт, ардчилсан нийгэмд шилжих шилжилтийн үе болсон юм. Үүнийг шилжилтийн үе гэж хүмүүс ярьдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үедээ төр засгийн өмнө тулгарч байсан зорилт юм. Тэр утгаараа засгийн газар толгойлж байсан миний хувьд тулгарч байсан зорилт бол бас их өвөрмөц л дөө. Монгол улс хэдийгээр 1911 онд тусгаар тогтнолоо зарлаад автономит төртэй үлдэж, 1921 онд ардын хувьсгалаар хувь заяаныхаа жолоог гартаа авсан хэдий ч 1990 он хүртэл их гүрний хараат дагуул орон хэвээрээ л байсан. Тэгээд 1990 оны ардчилсан хувьсгалын үед давхар шийдэх асуудал, улс орныхоо тусгаар тогтнол бүрэн эрхийг сэргээх тухай асуудал, өөрөөр хэлбэл нийгмийн байгууллаа өөрчлөх, тусгаар тогтнол бүрэн эрхээ гартаа авах , ийм хоёр асуудлыг зэрэг шийдэх явдал байлаа. Үүнийг дагаад гуравдахь асуудал босч ирж байгаа юм. Тэр үед Монгол чинь хэдийгээр 90-ээд оронтой дипломат харилцаатай НҮБ-ын гишүүн орон гэж нэрлэгдэж байсан боловч эдийн засаг амьдралын хувьд бид зөвхөн социалист нийгмийн хүрээндээ л эргэлдсээр байсан. Гадаад худалдааны дөнгөж 4,2 хувь нь чөлөөт ертөнцийн орнуудад ноогддог байлаа шүү дээ. Ингээд солиалист систем төгсгөл болсоны дараа Монгол орноо дэлхийн давцанд гаргах , дэлхийн хамтын нийгэмлэгт жинхэнэ амьдралын утгаар нь оруулах ийм зорилт бидэнд тулгарч байсан л даа. Энэ гурван том зорилтыг шийдэхэд тэр үед хамгийн төвөгтэй байсан зүйл нь юу вэ гэхээр. Ер нь социалист орнууд янз бүрийн чиглэлээр энэ асуудлаа шийдэж эхэлсэн. Зарим нь социалист нийгмийн удирдагчаа гудамжиндаа буудсан хэрэг ч гарлаа. Зарим нь шорон оронд хийсэн ч үе бий. Үндэстэн дотроо улаан цагаанаар ялгарч тэмцсэн ч үе бий. Ийм замд орохгүйгээр үндэсний зөвшилийн замаар үүнийг шийдэх энэ л зарчмыг бид нар барьж байсан л даа. Энэ гурван том зорилтыг шийдэх нь бидний хамгийн хариуцлагатай ээдрээтэй гол асуудлууд байсан. Үүнийг бид шийдэж чадсан гэж боддог. Социалист системээ өөрчилнө гэдэг зүгээр нэг төлөвлөгөөн дээр гарын үсэг зурдаг байснаа больж байгаатай адил зүйл биш. Нийгмийнхээ амьдралын зохион байгуулалт дүрэм журам хэвшлийг өөрчилнө гэсэн үг. Тэгээд бид чинь 70 жил социалист нийгмийн нөхцөлд амьдраад сурчихсан. Төвлөрсөн хувиарлалттай эдийн засагтай тогтмол эдийн засагтай, ажил эрхэллээ гэхэд төрийн амыг хардаг байсан улс чинь шинэ нөхцөлд амьдралаа зохицуулж эхлэхэд хэцүү л байсан. Жишээ нь бид өмч хувьчлалын асуудлыг ихээхэн чухалд тавьж байлаа л даа. Уг асуудал нь хувь хүнийг өөрийн гэсэн өмчтэй болгох хувийн өмчөөр нь дамжуулж тэр хүнийг улс төрийн эрх, эрх чөлөөг хангуулах явдал юм шүү дээ. Гэтэл манайхан чинь төрийн өмчтэй амь шигээ зууралдаад л янз бүрийн алхам хийнэ л дээ. Надад нэг сонин учрал тохиолдсон юм. Тэр нь 1991 онд Булган аймгийн Сайхан суманд явж байгаад нэг малчин айлд ороход гэрийн эзэгтэй айраг аягалах зуураа нэгдлийг минь битгий тараагайрай гээд бүүр уйлж билээ. Тэгээд би тэр бүсгүйн сэтгэл зүрхэнд нэгдэл нилээн ойр байсан юм байна даа . Бага залуу наснаасаа энд ажилласан боолхоор арга ч үгүй биз дээ гэж бодоод өнгөрсөн юм. Хожим би тэр айлыг сураглавал олон мянган малтай Булган аймгийн тэргүүн баяны нэг болсон дуулдана билээ. Энэ мэтийн гэрэл гэгээтэй амьдрал руу явж байгаагаа Монголчууд тэр үед ойлгохгүй л байсан хэрэг л дээ. Манай засгийн газар ажиллаж байх үед бид социологийн судалгаа нэлээд явуулна. Ер нь 1992 он гэхэд манай улсын 16 хувь нь ардчилсан иргэний нийгэмд шилжих нь зөв гэж ойлгож байсан. Бусад нь бол хуучин нийгмээрээ явбал яасан юм бэ гэсэн, ийм л бодолтой явсан үе шүү дээ. Ээдрээтэй үе нь энэ л дээ. Гэхдээ тэр үед монголчууд маань тусгаар тогтнолын асуудал дээр бол ямар ч байсан өөрсдөө жолоогоо гартаа авах хэрэгтэй гэсэн хатуу ойлголттой байсан. Мөн дэлхий ертөнцийг харъя дагая гэсэн байр суурьтай байсан учраас энэ ардчилсан нийгмийн замналыг сонгосондоо гэж боддог юм. Бидний гол бүтээл бол нийгмийн маань тогтолцоо юм шүү дээ.

-Тэгэхээр таны ерөнхий сайд байсан үедээ хийсэн ажлуудаас хүмүүсийн сэтгэлд тод үлдсэн зүйл бол хорьдугаар тогтоол, мөнгөний эргэлт. Энэ тухай?

Тэгэхээр энэ чинь 20-р тогтоол баталсаны хорин жилийн ой болох гэж байна. 2010 оны 1 сарын 16 нд болно. Одоо манайхан чинь янз бүрийн юмны ойг их тэмдэглэдэг болж. Энэ 20-р тогтоолын ойг л битгий хийгээсээ л гэж би дотроо залбирч суудаг юм. Гэхдээ 20-р тогтоолын утга учир нь юу вэ гэхээр төр гээч юм нийгмийнхээ хувь заяаг хариуцдаг. Тэгэхээр зайлшгүй ирэх гамшгийн өмнө төр бол хийх үүргээ гүйцэтгэх л ёстой. Эдийн засгийн байдал Монголд их хурцдаж магадгүй байсан. Монгол орон 1986 оноос эхлээд үнийн системээ бүрэн алдаад , ер нь бүх үйлдвэр аж ахуйн нэгжүүд нь татаастай хэрэв үүнийг хасвал хаашаа ч очиж болох ийм байдалд орчихсон байсан. Өөрөөр хэлбэл жижиглэнгийн үнийн түвшин нь бөөний үнээсээ доогуур орсон байсан гэсэн үг л дээ. Энгийн ардууд бол түүнийг мэдэхгүй шүү дээ. Төр бол ойлгоно. Манай Монголчуудын ухаанд нэг сайхан арга ухаан байдаг юм. Юу гэхээр өөдөөс ирж байгаа гал түймрийн өмнөөс цурам тавьчихдаг. Ингээд бага зэрэг газраа шатаалаа ч гэсэн амь нас ар гэр хашаа хороогоо аваад үлддэг юм. Ой модоо ч гэсэн хамгаалаад үлддэг ийм л ард түмэн. Тэгэхээр 20-р тогтоол бол их түймрийн урдаас тавьсан цурам. Тухайлбал бид үнийн байдлыг хоёр дахин өөрчилж, цалин тэтгэвэрийнхээ хэмжээг хоёр дахин өөрчлөөд эхний алхамаа хийсэн л дээ. Үүнээс болоод тэр үед олсон хэдэн төгрөгөө хадгалж байсан хүмүүс энэ үед нилээд ширвэгдсэн л дээ. Бид үнийн өсөлтийн дараагаар өмч хувьчлалыг явуулна. Өмч хувьчлалыг тэр үед явуулахдаа ягаан хөх тасалбараар явуулна гэж шийдээд байсан үе. Өмч хувьчлалд ороход мөнгөний ханш унахгүй шүү дээ. Яагаад гэвэл үнэлгээ өөрчлөгдөхгүй учраас хүмүүс хуучин социализмын үеийн хөрөнгөөр өмч хөрөнгө олж авах бололцоотой байсан юм. Харамсалтай нь тэр үед төрийн ажиллагаанд хавцал гараад нөгөө өмч хувьчлалын хууль маань 20-р тогтоолоосоо хоцорчихсон тиймээс хүмүүс эхний ээлжинд ихээхэн бухимдаж байсан тал бий л дээ.

Би тэгээд 20-р тогтоол гаргасны үр дагавар юу болов гэхээр одоо баттай хэлж чадна гэж боддог юм. Тэр үед асар их эдийн засагтай Зөвлөлт орон гэж байлаа. Түүнийгээ дагаж явдаг байлаа. Ер нь тэгээд европын социалист орнууд бол эдийн засгийн хувьд нилээд хүчирхэг орнууд шүү дээ. Монголын маань эдийн засаг өрөөсгөл болоод тэжээлгэн тэтгүүлдэг эдийн засаг. Манай эдийн засаг Орос орны эдийн засгаас 40 дахин бага, зүүн европын орнуудаас 5-аас 6 дахин бага. Төр байхын учир бол хүмүүсийн сэтгэлд заавал нийцүүлж шийдвэр гаргах биш харин нийгмээ аврах, аюулаас урьдчилан сэргийлэх ёстой. Тиймээс 20-р тогтоол бол хийх ёстой ажлаа хийсэн л гэж үздэг. Ер нь 1990 он гэхэд байдал их хүндэрсэн үе байсан л даа, Социалист систем бүхэлдээ өрсөлдөөнд явцгүй болох нь харагдаад ЗХУ задралын зааг дээр ирчихсэн 1989 оноос эхлээд зүүн европын орнууд баруун тийшээ эргэчихсэн, Монголын эдийн засаг нилээд хүндэрчихсэн ийм үед энэ шилжилтийг хийсэн л дээ. Эдгээрээс бид нэг л зүйлийг нилээн бага ярьдаг юм л даа. Юу гэхээр бид ЗХУ-ын дагуул хараат орон байсан ч гэсэн 1990 оны байдлаар манайх экспортынхоо 130 хувьтай тэнцэх хэмжээний зээл тусламжийг Оросоос авч амьдарч байсан. Өөрөөр хэлбэл 586 сая шилжих рублийн экспорттой мөртлөө 749 сая шилжих рублийн зээл тусламж гаднаас авдаг. Түүгээрээ социализм байгуулж сайхан амьдарч байна гэж өөрсдийгөө хуурдаг байлаа. Ингээд бид тусгаар тогтнол бүрэн эрхээ гартаа авах чиглэлээ бариад эхэлсэн үед жаахан араншин гаргасан л даа. Ер нь Зөвлөлтийнхөн бол салъя бие даая гэсэн улстай бол хатуу ханддаг гэдэг нь урьд нь харагдаж л байсан.

1990 онд Монгол улсад ардчилсан хувьсгал үндсэндээ ялалтанд хүрээд эвслийн засгийн газар байгуулагдаад Монгол улс үндсэн хуулиасаа социализмийн үеийн заалтуудыг цуцлаад эхлэхээр Зөвлөлтийнхөн шууд хориг тавих арга хэмжээнд шилжсэн л дээ. Тухайлбал манайд 34 мянган тонн шатахуун нийлүүлэхээр гэрээтэй байснаар 1990 оны 7-р сард сонгууль болсны дараа шатахууныхаа нийлүүлэлтийг 50 хувь хассан юм. Тэгээд 1990 оны төгсгөлд Зөвлөлтийн коммунист намын улс төрийн товчоогоор Монголын тухай хэлэлцэж 79. 13 гэсэн нууц тогтоол гаргаад, Монголтой хийж байсан бартарын худалдааг бүрэн хаагаад Монголын экспортийн бараанд 1500 хувь хүртэл гаалийн татвэр ноогдуулсан нөгөө сайхан найрамдлын гэрээтэйгээр нэн таатай нөхцлөөр харилцана гэдэг ах дүү улс манайд 1500 хувь гаалийн татвар ноогдуулахад манай экспорт хаагдана биз дээ. Түүгээр ч барахгүй 1990 оны намар Монголын нутагт орж ирсэн малдаа өвчин халдааж оруулж ирээд Монголын малд халдварт өвчин гарлаа гэсэн шилтгаанаар манай мал махны экспортийг хаачихсан. Уг нь тэр үед манайхаас нэг ч мал хорогдоогүй, зөвхөн Оросоос орж ирсэн мал л үхээд байсан. Тэгэхээр үндсэндээ боомилох арга хэрэглэж байгаа нь тэр. Тэгээд 1991 оны эхний улиралд бензин шатахуун ер нийлүүлээгүй 1992 оны эхний улиралд үүнийгээ бас давтсан. Өөрөө хэлбэр их гүрний хориг бэрхшээлийг бид тэгж туулсан юм шүү дээ. Тэр үе ЗХУ маань арван тав зургаан улс болоод задарчихсан бид чинь ногоон цайгаа гэхэд Гүржээс авдаг, ёотонгоо Украйнаас авдаг троктараа Бялорусаас авдаг байсан. Гэтэл нөгөө бие даасан улсуудтай чинь худалдаа хийх нь битгий хэл дипломат харилцаа ч үгүй хоцорчихгүй юу даа. Тийм учраас хямрал улам гүнзгийрсэн хэрэг л дээ. Гэхдээ Монголчууд тэр үед энэ замаасаа хазайхгүйгээр бэрхшээлийг туулах юм шүү гэсэн сайхан чанараар хандаж байсан. Би нэг удаа хөдөө явж байгаад нэг малчин айлд ороод амьдрал ямар байгаа талаар судлан цаашид таны бодлоор яамаар байна гэхэд Өвгөн:

“Бид тэснэ ээ, та нар хийх гэснээ л хий, эцсий нь хүртэл хий. Энэ чинь улс орны хувь заяа шийдэгдэж байна. Үүнийг би сайн ойлгож байгаа. гэж бидэнд, надад их сэтгэлийн дэм эрч хүчийг өгч билээ.

-Ер нь бол Монголчууд “Төрийн нуруу тэгш бол төрсөн гулзгай яахав” гэж төрөө дээдлэн суудаг ард түмэн Энэ бол үнэндээ сайхан чанарын нэг л дээ. Тэгэхээр таны хувьд эргээд бодоход, ийм л юм дутаж дээ, энэ нь жаахан эртдэж дээ, энэ нь жаахан оройтож гэсэн бодол төрж байна уу?

-Нийгмийн сэтгэхүйг ажиглаад байхад янз бүрийн хандлага бий л дээ. Биднийг улс төр эдийн засгийн шинэчлэлийг хамтад нь хийж эрсдэлтэй алхам хийлээ. Энэ буруу юм боллоо гэж тухайн үед их шүүмжилдаг байсан. Одоо ч гэсэн өнөөгийн улс төрийн зүтгэлтнүүдийн дунд ийм яриа сэтгэгдэл байдаг юм шиг санагддаг. Гэхдээ бодит байдлаа үнэлээд харах юм бол онож хийсэн ажил гэж би боддог. 1990 оны намраас эхлээд манай намын удирдлагууд ЗХУ-аас хараат бус болсон юм Хятад улсын бодлогыг судалъя энэ тэр гэж олон янзын санал санаачлага дэвшүүлж байсан л даа. Бид бол үгүй ээ хамтдаа л явах ёстой гэж хэлдэг байсан. Яагаад гэхээр нэг их гүрний хараат дагуул орон байгаад нөгөө социалист тогтолцоогоо хадгалаад шинэ замаар явна гэсэн тэр үед Зөвлөлтийн дагуул орон байхаа болиод Хятадын дагуул орон болох л байсан. Мөн бид чөлөөт ертөнцтэй орнуудын итгэлийг олж чадахгүй шүү дээ. Тийм алхам хийсэн бол. Нэг үгээр хэлэхэд бидний тусгаар тогтнол хутганы ирэн дээр ирчихээд байсан үе л дээ. Өнөөдрийн дэлхийд нэртэй болж мандан бадарч байгаа Монгол орноо хараад эргээд бодохоор тэр бидний хийсэн шийдвэрүүдийн үр дүн юм уу даа гэж боддог юм. Тийм болохоор би тухайн үед хийсэн зүйлдээ харамсах зүйл байдаггүй. Харин магадгүй тэр үеийн байдал хэвээрээ нэг хоёр жил үргэлжилсэн бол манай улсын хувь заяа өөр байх байсан болов уу. Үнэнийг хэлэхэд 1992 оны УИХ-ын сонгуулийн дараа байдал хэцүүдсэн шүү дээ. Тухайлбал өмч хувьчлалын гээд ягаан хөх тасалбар тараалаа, хүн бүгд үндсэн хөрөнгийнхөө гуравны хоёрыг өмч хувьчлалд шилжүүлнэ гэсэн бодолтой байлаа. Гэтэл дараагаар үндсэн хөрөнгийнхөө үнийг олон дахин нэмээд л нөгөө эрхийн бичиг чинь өрөөсөн гутлын ч үнэгүй болсон шүү дээ. Уг нь бидний тооцоогоор нэг айлд ногдох нэг эрхийн бичиг 40 гаруй 50-аад мянган төгрөг болно. Тэр үедээ бол гурван УАЗ-469 машины үнэ юм шүү дээ. Татварын хувьд бол тэр үед жижиг дунд аж ахуйн нэгжүүдэд долоохон хувийн татвар ноогдуулдаг байсан. Гэтэл түүнийг сүүлд 60 хувь болгоод нэмчихсэн ингээд л эдийн засаг маань өөрийнхөө зах зээлээс шахагдаад гарчихсан, тэгээд л импортийн эдийн засагтай болсон шүү дээ.

Төр засгийн тэргүүн хүний хувьд, улс эх орон, ард түмнийхээ сайн сайхны төлөө зүтгэж явсан хүн. Жаргал зовлон их л байсан байх даа?

-Гүйцэтгэх засаглал гэдэг бол маш өвөрмөц алба юм. Би чинь Монгол улсын 17 дахь ерөнхий сайд байгаа юм. Надаас өмнө төр барьж байсан арван зургаан сайдын 11 нь ямар нэгэн эргэлзээтэй байдлаар , эсвэл хүний гарт амь үрэгдсэн байдаг юм. Би үүнийг тухайн үед УИХ дээр ч хэлж л байсан. Гүйцэтгэх засаглалын тэргүүний алба бол хэцүү, ихэнхдээ улс төрийн тэмцлийн шатах хэсэг дээр явдаг. Ачааллын хувьд бол ерөнхийлөгч УИХ-ын дарга зэрэг төрийн дээд албанаас бол үлэмж өөр л дөө. Маш их ачаалалтай. Ерөнхий сайд хүн бол оройн 23 цагаас нааш гэртээ ирнэ гэж үгүй. Ялангуяа бидний ажиллаж байсан үе маань шилжилтийн үе болохоор нийгэмд бухимдал ихтэй санаа бодол олон салаа байдаг байсан. Ноён Хутагтын хэлсэн нэг үг байдаг даа. “Үхэвч үл хагацах үйлийн үр, үгүйрэвч үл салах өр төлөөс... гэж. Энэ бүгд чинь нийгэмд цөм байдаг болохоороо янз бүрийн хэлбэрээр илэрнэ л дээ. Ардчилсан хувьсгалын дараагаар янз бүрийн холбоод байгуулагдаад талбайгаар олон янзын жагсаал суулт болж, ганц хотод биш хөдөө орон нутаг ялгаагүй иргэд олон нийт тэмцэл илэрхийлж байсан, ийм л үе л дээ. Тэр бол нийгмийг их хүнд байдалд оруулдаг. Тухайлбал тэр үед манай улсад архидан согтууралт, мөрийтэй тоглоом гээд муу бүгд гудамжиндаа гарчихсан байсан. Энэ бүгдийг арилгана гэдэг бол ихээхэн зовлонтой ажил л даа. Иймэрхүү л зовлон туулж байсан даа. Жаргалын хувьд бол би өөрийгөө үлэмж их жаргалтай хүн гэж боддог. Яагаад гэхээр аль ч ерөнхий сайдын үед шилжилтийн үе тохиож, түүнийг давж , улс эх орныхоо тусгаар тогтнолыг хадгалж үлдэх тохиолдол гарч байгаагүй . Энэ бол хувь хүний хувьд бол аз жаргал завшаан юм даа.

-Сүүлийн үед ард түмэн гэж их ярих болсон байна. Ямар ч төрийн бус байгууллага холбоо байгуулагдсан, ард түмний төлөө л гэдэг болж. Ард түмэн гэдэг ойлголт таны хувьд?

-Ер нь ард түмэн гэдэг ойлголт бол их том ойлголт юм шүү дээ. Би гүн ухаантан Гегелийн хэлсэн үгээр л хэлмээр байна. “Төр улсаа байгуулсан олон түмнийг ард түмэн гэнэ” гэж. Өөрөөр хэлбэл төрөө байгуулаад нэг гарт нэгтгэж зангидсан улсыг хэлж байгаа юм. Монголчууд бол төрт улсаа байгуулсан жинхэнэ ард түмэн. Ард түмний нэрийг барьж хамаагүй ярьж болохгүй л дээ, маш хариуцлагатай ажил учраас. Олон түмэн, олон нийт гэвэл арай жижигрээд явчихна . Тэгэхээр ард түмэн гэдэг бол нийт иргэдтэй холбоотой асуудал. Тиймээс ард түмний нэрийг барина гэдэг бол асар том хариуцлагын асуудал.

-Та ер нь ерөнхий сайд хүн ямар чиг шугам баримтлаж ажиллаасай гэж боддог вэ? Танаас хойш олон ерөнхий сайд ажиллалаа шүү дээ?

-Óлс төрд зүтгэж байгаа хэн ч бай, Монголчуудынхаа хувь заяаг нэгдмэл гэж ойлгох юм бол Монголчууд өөрсдийнх нь үр хүүхэдтэй адилхан л харагдана шүү дээ. Хүн хүүхдүүдээ энэ нь сайн хүүхэд энэ нь муу хүүхэд гэж ялгадаггүй. Хүний хүүхэд янз бүрийн ааш араншин, эрдэм мэдлэгтэй байж болно. Гэхдээ тэднийгээ засан залруулах сайн сайхны төлөө л явдаг биз дээ. Ерөнхий сайд хүн хамгийн нэгдүгээрт өөрийн гэсэн үзэл баримтлалтай байх нь чухал. Монгол орон маань ийм замаар яваад ийм зэрэгт хүрнэ гэдгийг хэтээс харж, зөв зүг рүү нь чиглүүлж, хүчин чармайлтыг нь зохицуулах үүрэг ерөнхий сайдад байх ёстой. Сүүлийн үед бол үзэл баримтлалын асуудал үнэ цэнээ алдаад байна л даа. Одоо жишээ нь үзэл баримтлал нь барууны ч биш зүүний ч биш. Сонгуульд орохдоо баахан л элдэв юм ярьж ард олны толгойг эргүүлчихээд түүнийхээ дараа нөгөө хэлснээ мартчихдаг. Тэгэхээр одоо ерөнхий сайд нь ч тэр УИХ-ын гишүүд нь ч тэр ер нь төрийн аль ч шатны засаглалд үзэл баримлал гэдэг юм бараг үгүй болчихсон. Үзэлгүй хүн үзэлгүй нийгэм гэдэг бол харанхуйд тэмтэрч яваа сохор хүнтэй адилхан. Одоо энэ харанхуй юунаас буй болж байна уу гэхээр зөвхөн мөнгөний төлөө гэсэн үзлээс үүсэлтэй юм. Энэ үзлээс үүдэн бизнес улс төрийн сүлжээ гээч юм бий болоод байна. Тухайлбал хэдийгээр засгийн газар байгууллаа ч гэсэн ерөнхий сайд өөрөө хамт хүслээ биелүүлэх тэр хүмүүс нь биш намуудын шахалтаар бизнес бүлэглэлүүдын шахалтаар орж ирсэн хүмүүс эдийн засгаар тоглох болж л дээ. 2000 оноос хойш, ялангуяа 2004 оноос хойш төрийн сайдуудаа ямар хүнээр томилоод байгааг бодохоор их сонин санагддаг юм. Миний үед бол ерөнхий сайд өөрөө багаа бүрдүүлэх эрхтэй байсан. Тухайн үед бол аль ч нам үүнийг дэмждаг байсан юм. Миний үед чинь 16 гишүүнтэйгээр засгийн газар байгуулагдаж байлаа. Одоо тэдний маань хоёр нь хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлчихсэн, бусад нь эрүүл саруул аж төрж байна. Ес нь эрдмийн зэрэг цолтой, гавъяатын тэмдэгтэй болсон гээд бодохоор бидний үеийн улс төрийн хүчин бол маш гэгээлэг, соёл боловсролтой өөрийн үзэл бодолтой хүмүүс байсан нь харагддаг юм л даа. Аливаа хүн оюуны чадавхи өндөртэй байна гэдэг бол амжилтанд хүрэхийн гол үндэс. Бизнес хөөсөн хүнийг муу хэлж байгаа юм биш л дээ чадалтай улс бий л байх. Гэхдээ ер нь төрийн сайдууд танхимаа бүрдүүлэхдээ анхаарах цаг болжээ. Амьдралаа мэдэхгүй, улс төрийн ажлаа мэдэхгүй хүмүүс төрийн сайдын суудалд сууж байгаа нь үнэхээр эмэгнэлтэй хэрэг л дээ. Манай төрийн их хөлгөн сударт бичихдээ “Төр үл мэдэх түшмэдийн засаглал уулнаас хүнд” гэж байдаг юм шүү. Би одоо бодохдоо төр маань их л хүнд болоод байна гэж ойлгож байгаа.

-Цаг үеийг наашлуулж өнөөдрийн хөрсөн дээр хоёулаа ярилцъя л даа. УИХ маань ирэх оны төсвийн тухай хуулиа нилээн шуурхайхан шиг л баталчихлаа. Олон түмэн ч бас эргэлзэж ярьж хөөрч байх шиг байна. Төр засгийн тэргүүнүүд маань юу бодож байдаг юм бол. Энэ тухай таны бодол?

-Төсөв эдийн засаг хоёр бол нэгдмэл асуудал л даа. Төсөвийн тухай ярихад ард түмнийхээ амьдрал, эдийн засгийн тухай ярихгүй байхын аргагүй. Шуудхан хэлэхэд 2011 оны төсөвийг УИХ батлахдаа 2008 оны сонгуулийн бодьтой биш амлалтын золиосонд баталчихлаа. Нэг үгээр хэлэхэд эдийн засаг маань улс төрийн барьцаанд байна гэсэн үг л дээ. Үүнийг хоёр талаас нь тайлбарлаж болно. Тухайлбал нэг талд нь хүн бүрт 500 мянган төгрөг ч юм 1 сая 500 мянган төгрөг ч юм уу бэлнээр өгөхөд бол импляци хөөрөгдөнө гэдэг бол хэнд ч ойлгомжтой. Энэ жил гэхэд 70 мянган төгрөг тараалаа. ¯үнээс үүдэн юмны үнэ дээшээгээ хөөрөгдөж байна ш¿¿ дээ. Ард түмэндээ мөнгө өгнө гэдэг нүгэл биш л дээ. Мөнгө өгч болно. Гэхдээ төр засаг үнэхээр мөнгө гаргаæ байгаа бол тэр мөнгөө баталгаажуулах барааны нөөцийг бий болгох, тэр хангамжèéã сайжруулах арга хэмжээг урьдчилж аваад хүн арддаа зээл олгодог ч юм уу аëь эсвэл тэр үйлдвэрлэл, татан авалтаа нэмэгдүүлдэг ч юм уу. Òэр асуудлаа өөрсäөө шийдэж боловсруулсан байх ёстой. Харин тэгэхгүйгээр хүний гар дээр мөнгө тавина гэдэг бол импляци их хөөрөгдөнө. 2011 оны хувьд ийм бэлтгэл хангагдаагүй гэдгийг бүгдээрээ мэдэж байгаа. Имй нөхцөлд бол импляц дээшээ хэт хөөрөгдвөл ард түмний амьдрал аяндаа уналтанд орно. Ингээд нөгөө улс төрийн намууд чинь бид сонгуулийн амлалтаа биелүүлсэн гээд ард түмнийхээ нуруун дээр ачаагаа тохчихоод дараагийн сонгуульд орох нь байна ш¿¿ дээ. Одоо ирэх оны төсвийн зарлага нь ДНБ-ний 52,2 хувьд хүрч байгаа. Энэ нь хэт их төвлөрөл. Уг нь бол 1990 оноос өмнө 36 хувьтай байсан. Тэгээд манай засгийн газрын үед үүнийг 26 хувь болгож буулгаж байсан юм. Гэтэл одоо хо¸р дахин нэмээд 52 хувь болгочихоод байхад чинь төвлөрөл ихэсч байна гэх үү, саарч байна гэх үү. төвлөрсөн эдийн засагтай болж байна гэх үү? Аëü ýñâýë чөлөөт эдийн засагтай болж байна гэх үү гэдэг нь их сонин болчихоод байгаа юм. Үүнд төр засаг ººðñ人 хариулт өгөх ёстой. Энэ их төсвийн зарлага хаанаасаа санхүүжих болж байна уу гэхээр бүр их эргэлзээтэй болж байгаа юм. Монголынхоо байгалийн баялагийг олборлоод орлого олно. Òэр орлогоо одоо зээлээр авч тараана гэж ярьж байгаа өөрөөр хэлбэл ирээдүйн Монголчуудын эдлэх баялагийг өнөөгийн улс төрийн хүчнүүд өөрийн хийсвэр амлалтынõàà золиос болгож, хойч үеэ өр зээлэнд унагах гэж байна шүү дээ. Энэ íü 纺ëºí õýëâýë төрд байж болшгүй үзэл бодол. Хатуухан хэлбэл улс төрийн гэмт хэрэг. Үүнийхээ учрыг улс төрийн хүчнүүд өөрснөө олох л шаардлагтай болох байх л даа.Åð íü õàðèóöëàãûí àñóóäàë. Би нэгэн жишээ дурдъя. 800 тэр бум төгрөгөөр юу хийж болох вэ гэвэл Монголын нефтийн бүтээгдэхүүний жилийн хэрэгцээг хангах нефтü боловсруулах үйлдвэр байгуулж болно. Гэтэл одоо бид жил тутам тэр бум хоёр сая доллараа бэлнээр барьж, хойд хөршөөс бåнзèн шатахуун худалдаж авч байна ш¿¿ дээ. Төр засаг маань Монголын нутагт нефтийн хайгуул хийгээд олборлосон гадаадын компаниудыг дэмжин гадагш нь тонн тонноор гаргах болзол тавиад сууж байдаг. Ийм харалган төр гэж байж болох уу даа. Ер нь одоогийн төр засгийн авч хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээ, батàлж байгаа төсвийг харахад сүүлийн гурван жил төр засаг маань, ººðººð õýëâýë Çàñãèéí ãàçàð, Óëñûí èõ õóðàë ìààíü эдийн засгийн хямралын генåратор болчихлоо. 2007 оны гуравдугаар улирлаас 2008 оны дунд үе хүртэл хүчээ авсан эдийн засгийн хямрал бол үндсэндээ дэлхийн эдийн засгийн хямралаас түрүүлсэн хямрал шүү дээ. Энэ бол тэр үеийн их бүтээн байгуулалт, ялангуяа барилгын салбарт хомсдол үүсгээд, тээврийн хүчин чадал хүрэлцэхгүй болгоод, юмны үнийг нэмсэнтэй холбоотой байсан. Түүнээс хойш хоёр дахин элдэв бэлэн мөнгө тарааж, импляцийг хөөрөгдлºº. Одоо дараагийн том алхамаа хийх гээд байна л даа. Уг нь бол төр засаг хямралын генаратор байх биш, хямралын галыг унтраагчид байх ёстой гэж боддог.

Òàíû õóâüä óëñ òºðèéí á¿ð òîäðóóëâàë óäèðäëàãûí ñýòãýë ç¿éã õýð ¿íýëæ áîääîã âý. Ýíý òàëààð ìàíàé òºð çàñàã íýã ë àíõààðàõã¿é áàéõ øèã. Òàíû õóâüä þó ãýæ áîäîæ ÿâäàã âý?

-Ñýòãýëç¿éí àñóóäàë áîë èõ íàðèéí àñóóäàë. Õóâü õ¿íýýñ ýõëýýä á¿õýë íèéãìèéã õàìàðñàí àñóóäàë. Åð íü õ¿íòýé õàðüöàÿ õ¿íèéã óäèðäàæ æîëîîäü¸ ãýæ áàéãàà áîë ñýòãýë ç¿éãýýñ õîë ÿâàõûí àðãà áàéõã¿é. Áèä ÷èíü ñýòãýäýã àäãóóñàí. Ò¿¿ãýýðýý ë áóñäààñ ÿëãàãääàã ø¿¿ äýý. Áèäíèé ñýòãýë ç¿é ÿìàð áàéíà. ßìàð ò¿âøèíä áàéíà. ßàæ õóâüñ÷ ººð÷ëºãäºæ áàéíà. Þóíààñ áîëæ õóâüñ÷ ººð÷ëºãäºæ áàéíà. ¯¿íèéã ìýäýõã¿éãýýð òºðä ÷ õóâü õ¿íèé àìüäðàëä ÷ ººäðºã ÿâàõàä õýö¿¿ ø¿¿ äýý. Ýíý ¿¿äíýýñ ë ñýòãýëç¿éí òýíõèìèéã Óäèðäëàãûí àêàäåìèä àæèëëàæ áàéõäàà áàéãóóëñàí. Á¿ð ëîáàðîòîðèòîé áîëãîîä àæèëëàæ áàéñàí ë äàà. Òýð ¿åä íàäàä íýã ñîíèí äóðäàòãàë ¿ëäñýí þì. Àæ àõóéí óäèðäàõ àæèëòíààñ ýõëýýä ÿàìäûí îðëîã÷ ñàéäûí ò¿âøèíä õ¿ðòýë ñýòãýë ç¿éí ñóäàëãàà õèéäýã áàéñàí. Èíãýõýä ìàíàé óäèðäàõ àæèëòíóóäûí 84 õóâü íü ñòðåññòýé, ¿¿íèéä îòðîîñ 7 õóâü íü ñòðåññèéí 4-ð øàòàíä õ¿ð÷èõñýí Øàðõàäíû ýìíýëýãò õýâòýæ ýì÷ë¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áîëñîí ä¿ð çóðàã ãàðäàã áàéñàí ë äàà. ªºðººð õýëâýë íèéãìèéí áóõèìäàë ìàø èõ áîëñîí ãýñýí ¿ã þì äàà. Ñàíàæ áîäîæ ÿâàà ç¿éëýý òýãòýëýý èë ãàðãààä õýë÷èõýæ ÷àääàãã¿é, íýýëòòýé áèø, òýãñýí ìºðò뺺 ë äîòðîî áîäîîä áóõèìäààä ÿâààä áàéäàã. Òýð íü ñòðåññ áîëîí õóðèìòëàãäààä ë áàéäàã. Ýíý áîë íèéãìèéí òîì ¿çýãäýë ø¿¿ äýý. Õî¸ð äàõü íü ýçýí áîãä ×èíãèñ õààíû ñóðãààë äîòîð “Õ¿íèé áèåèéã ýçëýõýýñ óðüäàæ ñýòãýëèéã ýçýë, ñýòãýëèéã ýçýëâýë áèå õàà î÷íî ãýæ. Ýíý ìààíü ÿâñààð áàéãààä îð÷èí ¿åèéí äýëõèé äýýð òîì àñóóäàë áîëîîä áàéíà ë äàà. Îäîî çàðèì ýðäýìòýä õýëäýã þì. Àòîìûí áºìáºã áîë õ¿¿õäèéí òîãëîîì. Ñýòãýõ¿éä íºëººëºõ àðãààð á¿õýë ¿íäýñòíèéã æîëîîäîæ áîëíî. Ñ¿éðýëä ÷ õ¿ðãýæ áîëíî. Õºãæèë öýöýãëýëòýíä ÷ õ¿ðãýæ áîëíî. Ýíý áîë øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé ç¿éë ãýæ áîääîã þì. 1980-ààä îíû ñ¿¿ë÷ 1990-ýýä îíû ¿å áîë ìîíãîëûí ò¿¿õýíä ºâºðìºö áàéñàí óòãààðàà ñýòãýëç¿éí ººð÷ëºëò ãýäýã óòãààðàà òóñãàëàà îëæ ë áàéñàí. Ìèíèé åðºíõèé ñàéä áàéõàä áèä ñàðä õî¸ð óäàà ñýòãýëç¿éí ñóäàëãàà ÿâóóëäàã áàéñàí. Ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëíà. Àíàëèç õèéíý. Îëîí ò¿ìýíä þó ãýæ õýëýõ ¿¿, ÿìàð àñóóäëàà ýõýëæ øèéäýõ ¿¿, ÿìðûã íü øèéäýõ áîëîîã¿é áàéíà ãýýä ë… òîìü¸îëîõîä õýðýãòýé ë äýý. Åð íü òýãýýä ìèíèé áîäîõîä íèéãìèéí õàðèëöààãàà ñîëüñîí óëñ îðîí ººðèé㺺 ýð¿¿ë àâ÷ ÿâàõûí òóëä ñýòãýëç¿éí ñóäàëãàà õèéæ áàéõ õýðýãòýé þì. Ò¿øèãëýõ õýðýãòýé þì. Îäîî ìàíàéä ìºí㺠ãýäýã îéëãîëòûã áóðõàí øèã ø¿òýýä òºðºº ÷, ãàçàð íóòãàà ÷ ìºíãºíººñ õóäàëäàõ áàéäàë ðóó îð÷èõëîî ø¿¿ äýý. Ýíý ÷èíü ñýòãýõ¿éí òàëààñàà íýã ë ãàæóóäàë, íýã ë ºâ÷èí þì ë äàà. Öààøäàà òºðä àæèëëàõ õ¿ì¿¿ñ ýíý òàëûã èõ ¿çäýã õàðäàã áàéãààñàé. Åð íü áàðóóíû ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäûí õàìãèéí íýð õ¿íäòýé ñóðãóóëèóäûí óäèðäàõóéí óõààíû ñóðãàëòàíä ñýòãýëç¿éí àñóóäàë èõ îðäîã ë äîî. Æèøýýëýõýä Õàðâàðäûí Èõ ñóðãóóëü ãýõýä òóõàéí ¿åä ìåíåæìåíòèéí àíãèä 11 õè÷ýýë áàéëàà ãýõýä ò¿¿íèé 6 íü ñýòãýëç¿éí õè÷ýýë îðäîã áàéñàí ø¿¿ äýý. Òèéì áîëîõîîð ñýòãýëç¿éã¿éãýýð ò¿¿íèéã ìýäýõã¿éãýýð íèéãìèéã æîëîîäîæ ÷àäàõã¿é ë ãýæ õýëýõ ãýýä áàéíà ë äàà. Áè òýãæ ë áîäîæ ÿâäàã.

Òà óäèäðëàãûí àêàäåìèéí çàõèðàë õýñýãõýí õóãàöààíä õèéñýí. Ýíý ¿åäýý àêàäåìèéí òóã ñ¿ëä áèëýãäëýýñ ýõëýýä îëîí ç¿éë áèé áîëãîñîí. Òà ¿çýë áîäëûí òóõàé íýëýýä ÿðüñàí. Èéì áîëîõîîð òàíû õóâüä òîäîðõîé ¿çýë áàðèìòëàëòàé áàéãóóëëàãûã óäèðäàæ ìàø òîäîðõîé çîðèëãî àëñûí õàðàòàé áàéñàí ë äàà. Çà Áàòñ¿õýý, ÷àìàéã íýã èðýõýä ÷èíü àêàäåìèéí õî¸ð äàâõàð öàãäààãèéí õàìãààëàëòòàé, òóñãàé ñóðãàëòòàé áîë÷èõñîí áàéæ ìýäíý ø¿¿. Òºðèéí õ¿íèéã èíãýæ ñóðãàõ ¸ñòîé þì ãýæ õýëæ áàéñàí äàà?

-Áè 1998 îíû 11 äóãààð ñàðûí 17-íîîñ 2000 îíû 9-ð ñàðûí 15 õ¿ðòýë æèë ãàðóé õóãàöààíä äàõèæ àêàäåìèäàà àæèëëàñàí ë äàà. Òýãýõýä ë èõ ñîíèí íü þó ãýâýë óäèðäëàãûí ñóðãàëòûí òóñäàà èíñòèòóò áàéãóóëñàí. 1979 îíîîñ ýõýëñýí þì ø¿¿ äýý. Òýãýýä 1987 îíä íàìàéã óäèðäàõ àæèëòíû èíñòèòóòûí çàõèðëààð î÷èõîä íºãºº èíñòèòóò ìààíü áðèãàäûí äàðãà íàðûí ñóðãóóëü áîë÷èõñîí áàéñàí. Òýãýýä ñ¿¿ëä íü ÷íäàí ÿäàí õàìòðà÷ ç¿òãýñýýð ÿâààä íýã îðëîã÷ ñàéäûí ò¿âøíèé õ¿ì¿¿ñèéã áýëòãýäýã ñóðãàëò áîëãîîä 1990 îíä îðõèñîí þì. 1998 îíä áóöààä î÷èõîä áàãèéí äàðãà íàðûí ñóðãóóëü áîë÷èõñîí áàéñàí. Èíãýæ ë äîîøîî óíàñàí äàà. Ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ àñóóäàë ÷óõàë. Òýð ¿åä õî¸ð àðãà çàìààð øèéäíý ãýæ áîäîæ áàéñàí. Òýð íü þó ãýõýýð íýã äýõü íü àêàäåìèà äîòîð íü àæ àõóéí òàëûí ñóðãàëò, òºðèéí ñóðãàëò, áîëîâñðîë íèéãìèéí òàëûí ñóðãàëò, ýðäìèéí ñóðãàëò ãýýä äºðâºí ñóðãóóëü áîëãîæ ººð÷뺺ä ýðäìèéí ñóðãóóëèà äîêòîðîíòóðûí ò¿âøèíä àâ÷ ÿâüÿ. Äîêòîð, ìàãèñòðóóäûíõàà õèéñýí àæëàà𠺺ðèéí ñóðãàëòûí êåéñ ñóðãàëòûí ìàòåðèàë áèé áîëãî¸ ãýñýí ñàíààòàé áàéñàí. Õî¸ð äàõü íü ñóðãàëòûí õºòºëáºðòºº ººð÷ëºëò îðóóëààä îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààíû ãîë îðãèë áîëñîí çàëóóð ç¿éí ñèñòåì îíîë, ñèíåðãåòèê / çà ìàíàéõàí ñ¿éðëèéí îíîë ãýæ ìóóãààð íýðëýäýã. ñ¿éðëèéí ÷ áèø ë äýý, ººð÷ëºëòèéí îíîë ãýæ õýëæ áîëîõîîð / ¿íäýñíèé ò¿âøíèé õè÷ýýë ñóðãàëòóóäûã îðóóëàõ ÷èãëýëýýð ë áîäîæ ÿâñàí þì. 2000 îíä ñîíãóóëü áîëñîí. Òýãýýä ñîíãóóëèéí äàðààãààð Çàñãèéí ãàçðûí õýðýã ýðõëýõ ãàçàð äóóäààä ìàíàé íàì òàíàé àëáûã àâüÿ ãýýä áàéíà. 26 õîíîã ºíãºð÷èõ뺺 ãýñýí. Òýãýýä ë ºãººä ñàëñàí äàà. ÿéöýýæ ÷àäààã¿é. Òýãýõäýý äºðâºí ñóðãóóëü áàéãóóëàõ òºñ뺺 Çàñãèéí ãàçàðò îðóóëààä îðõèñîí. Òýð äºðâºí ñóðãóóëü ìààíü îäîî õ¿ðòýë ÿâæ áàéãààä áàõàðõàæ ÿâäàã. Ýíý ñóðãóóëü îëîí õ¿íèé õ¿÷èí ÷àðìàéëòààð á¿òñýí þì ø¿¿. Ìîíãîë÷óóäûí ìààíü íýìðýýñ ãàäíà ãàäíûõàí ÷ òóñàëñàí þì èõ áèé ë äýý. Ýíý äóíä îíöîëæ õýëýõýä ßïîíû Ñàñàêàâà ãýýä ñàéõàí ºâãºí áàéëàà. 90 íàñòàé áàéõàä íü áè óóëçàæ, òýð õ¿í Òîêèîãèéí áàíêèíä àíõ 1 ñàÿ äîëëàð õàäãàëóóëæ, ò¿¿íèé õ¿¿ãýýð ìîíãîë õ¿í ãàäààäûí ñóðãóóëüä ñóðãàõ, äîòðîî ìàãèñòð áýëòãýõ ýíý ñóðãàëòóóä ýõýëñýí. Òýð ìààíü îäîî õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëæ áàéíà. Ýíý áîë ãàäààäûí õ¿í îðîëöñîí ñàéõàí õàìòûí àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í ë ãýæ áîäîæ ÿâäàã þì.

-Òºðèéí çàëãàìæ ÷àíàð ãýæ ÷óõàë ç¿éë áàéäàã. Ýíý òàëààð òàíû áîäîë?

-Төрийн залгамж чанар гэдэг бол их гүнзгий утгатай л даа Монголчууд төрийн сүлдэндээ залбирна гэж ярüдаг. Манай зарим эрдэмтэн судлаачид òºðèéí ñ¿ëäýíä çàëáèðàõ õýðýãã¿é áàðàã ¿¿íèéã аваад хаячих хэрэгтэй гэж ярüдаг юм л даа. Би жаахан өөрөөр боддог юм. Ìеханик талаасаа þì óó эсвэл төрд ингээд хуурмагаар аìëалт өгч байгаад улс төрийн хүчний төлөөллөө бий болгоод түүгээрээ дамжуулж мөнгө төгрөг идэж ууж байна гэдэг талаасаа бол залгамж гээч юм баймааргүй ийм зүйл л дээ. Монголчууд төрийн сүлдэнд яагаад залбирдаг уу гэхлээр их эзэн Чингис хааны төрөөс эхлээд хувь заяагаа төрд даатгаж энх àìãàëàí àæ òºðºõ íü төртэй холбоотой гэж үзэж ирсэí óëàìæëàëòàé. Монгол төрийн гүн ухааны номлолоор бол Ìîíãîëä ÷èíü хос ёсны дөрвөн их төр байна гэдэг юм л даа. Хос ёсны гэдэг нь номын , нөгөө нь ертөнцийн төр. Манайхан үүнийгээ шашны нөлөөнд олон жил болсон болохоор хос ёсны гэдгèéã òàéëáàðëàõäàà шашин төрийг хослуулахыг хэлнэ гээд тайлбарладаг. Гэтэл биш л дээ. Дөрвөн их төр гэдэг чинь дотроо хэд задарна л даа. Номын төр нь дотроо судар ёсны төр, тарнийн төр гэж салдаг. Гадаад хэлнээс Монгол руугаа буулгах юм бол судрын төр гэдэг бол үзэл баримтлалтай төр гэсэн үг. Тарнийн төр гэдэг бол сэтгэл санааг түвшин авч явна, сэтгэлийг засна гэсэн үг л дээ. Ертөнцийн төр маань дотроо хялбарын төр, амгалангийн төр гэж задарна. Хялбарын төр гэдэг бол төр ард түмнээ дарлахгүй, өөрөөр хэлбэл ардчилсан төр гэсэн үг. Бид бол одоо ардчилсан нийгэм гэж яриад байгаа нь Монголын дөрвөн их төрийн зөвхөн нэгийн тухай яриад байгаа юм л даа. Амгалангийн төр. Ýíý íü гадна дотны äовтолгоо халдлагаас ард түмнээ хамгаалж явна гэсэн утгатай. Ийм философиор Монголчууд төрөө дээдýлдэг юм. Төрийн залгамж чанар гэдэг бол төрийн үзэл, төрийн чанар, төрийн чадавхийг залгаж явах ёстой гэсэн ийм үзэл санаа. Тэгэхээр энэ залгамж халааны асуудал сүүлийн жилүүдэд нилээä төвөгтэй байдалд орсон л доо. Залгамжилна гэдэг бол хамгийн тэргүүнд хүчтэй залгамжлахыг хэлдэг. Гэтэл манайд хоёр эсрэг тэсрэг үзэл хоорондоо ноцолдсоор хорин жил боллоо ш¿¿ дээ. Нэг нь лебраль үзэл гээд л хувь хүний эрх ашгийг хамгаас дээгүүр тавина гээд байдаг. Нөгөө талд нь социàлизмынхàà номлолыг барьчихаад л социàлист ардчилал бол бүхнээс сайхан гээд тэр замруугаа чангаах гээд л төвлөрөлөө улам бэхжүүлээд л төрийн гарт санхүүгээ нэмээд л ингээд сууõûã îðîëäîîä байдаг. Тэгэхээр энэ төрийн залгамжийí ÷àíàðûã õàíãàõàä èõ õýö¿¿ ë äýý. Энэ завшаанд төрийн хүний хийдэл гарч байгаа юм даа. Төрд олон жил ажилласан төрөө сайн мэддэг хүмүүс нь төрөөсөө шахагдаж гараад төрийг бизнес болгох сохирхолтой тэр хүмүүс ороод ирж байгаа юм. Ýíý á¿õýí öààãóóðàà èõ õîëûí ñóðâàëæòàé. Би Монголын ардын нам, ардчилсан нам хоёрын тухай яриад байна л даа. За тэгээд одоо манай улс төрийн намууд аль нь ч байлаа гэсэн төрийн албыг худалдааны лангуу, лоìбард болгочихлоо. Сонгуульд их хурлын гишүүн болно гээд намдаа баахан мөнгө бариад очдог, зарим нь одоо УИХ-ын гишүүн болох гэж баахан мөнгө зээлчихсэн сураг дуулдаж л байх юм. Тэгээд нөгөө зээлсэн мөнгөө олж авах гээд төрийн суудал ашиглан бохир зүйл хийгээд байдаг. Энэ маань юу болж байна уу гэхээр төрийн залгамж халаа нь бизнесийн ашиг сонирхолд түрэгдчихэж байгаа юм. Ýнэ бол одоогийн улс төрийн хүчнүүдийн шийдэх гол асуудал байх. Манай Монголчууд бол асар ухаантай улс үүнийг шийдэж төрºº гэгээн болгож чадах байхаа гэж бодож байна.

Òºð çàñãèéí ºíäºð àëáàí òóøààë õàøèæ ìîíãîë óëñûíõàà õºãæèë öýöýãëýëòèéí òºëºº îþóí áîäîë ñýòãýë ç¿ðõýý çîðèóëæ ÿâñàí õ¿íèé õóâüä äóðñàìæ äóðäàòãàë áîëîí ýäèéí çàñãèéí äîðâèòîé á¿òýýë¿¿ä ãàðãàõ èðýýä¿éí òºëºâëºãººã òàíü ñîíèðõâîë?

-Çà ÿàõàâ äýý. Бидний үеийн улс өөрийнхөө амьдралыг жам ёсоор нь туулаад улс орныхоо төлөө хүчээ өгч õèéõ þìàà õèé÷èõñýí хүмүүс. ªөрөөр хэлбэл хийх юмаа хийчихсэн бахархах бахархалтай хэлэх үгтэй гэж хэлж болох хүмүүс. Гэхдээ би тэр дурдатгал гээч юмыг бичихэд нэг их дуртай биш. Ер нь дурдатгалыг олон л хүн бичдэг л дээ. Öýðãèéí ç¿òãýëòí¿¿ä, óëñ òºðèéí ç¿òãýëòí¿¿ä ÷ áè÷èæ ë áàéäàã. Гэхдээ ихэнх нь өөрийнхөө хийсэн нүглийг өнгөрсөн цаг дээр цайруулах алхам хэлбэрээр бичдэг. Би àëèâàà ¿éë ÿâäàë халуун дээрээ гэгчээр 1996 онд “Үүрийн жавар” гэсэн нэг ном бичсэн. Тэр үед би социàлист нийгэм шилжилтийн үе манай нийгмийн сэтгэхүйд яаж тусч байна, яаж нөлөөлж байна гэдгийг бичсэн. Ер нь би амьдралдаа дурдатгалын ном бичихгүй гэж боддог. Өөр бусад философи, түүх гэх мэтийн чиглэлээр юм бичиж, îðîëäîæ ë ñóóäàã. “Òºðººã¿é õ¿¿õäýä òºìºð ºëãèé” ãýã÷ýýð îäîî íýð ºãººä ÿàõàâ äýý ãýæ áîäîõ þì äàà.

-Áèäíèé óðèëãûã ÷èí ñýòãýëýýñýý õ¿ëýýí àâ÷ ÷ºëººòýé ñàéõàí ÿðèëöñàí òàíä áàÿðëàëàà. Ìàíàé ñýòã¿¿ëèéí óíøèã÷äààð äàìæóóëàí íèéò àðä ò¿ìýíäýý òàíû õýëýõ ¿ã ñóðãààë, ñàíàà îíîî þó áîë?

-Монголчууд бол энэ дэлхийд хосгүй баàòàðëàã түүхтэй ард түмэн Õîðüäóãààð зуун гэхэд бид чинь нийгмийн байгуулалаа хоёр удаа сольчихлоо. Төрөө тусгаар тогтнолоо тунхаглах хувьсгал гурван удаа хийчихлээ. Соёл иргэншлээ европын соёл иргэншилтэй эвцэлдүүлээд өөрийн болгоод авчихлаа. Ãåéíðèõ Ãåíñèéí õýëñýí ¿ã áàéäàã ë äàà. “Нийгмийн байгуулал ñîëèãäîõîä соёл иргэншил өөрчлөгдөхөд хүний зовлон дээд цэгтэй хүрдэг” гэж. Монголчууд бол ýíý á¿õíèéã нэгэн зууны туршèä энэ бүгдийг ººäðºã сайхан туулж чадлаа. Øèíý çàìäàà îðëîî. Áèä óðàãøàà õàðæ ÿâíà áèç. Ãýõäýý áèäýíä øèéäýýã¿é ç¿éë èõ áàéíà. Ñóðãààë ýíý òýð õýëýõèéã õ¿ñýõã¿é áàéíà. 1979 îíä õ¿í òºðºëõòºí Ãåðàêëûí îðä ðóó, õ¿í òºðºëõòºí ãýæ àìüòàä ýíä áàéíà, íàðíû ñèñòåìèéí òýä äýõü ãàðèã äýýð áàéíà, áèåèéí ä¿ðñ õýëáýð èéì. Óäìûí ñàíãààð òîäîðõîéëîí ÄÍÕ-ýýð áè÷ýýä ðîìáî ìàÿãèéí ä¿ðñýýð ÿâóóëñàí. Ò¿¿íèé õàðèóã ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä 2001 îíû 8 äóãààð ñàðûí 20-íä èðñýí ãýäýã þì. Òýð íü àìåðèê êîäîîð íààø íü äàìæóóëæ ãàçàð äýýð áè÷èæ ñèéëæ ¿ëäýýñýí áàéäàã þì. Òýðíèé ¿ãèéã ë àðä ò¿ìýíäýý çàõèæ õýëüå äýý ãýæ áîäîõ þì. Òýð õàðü õîëûí ºíäºð õºãæèëòýé ñî¸ë èðãýíøèëòýé äýëõèéíõýí áèäýíä çàõèõäàà “¯íýã¿é áýëýãò áèòãèé ãîðüä, õóóðàì÷ ¿ãýíä áèòãèé àâò, õ¿íä áýðõ çîðèëòûã óãòàõàä áýëýí áàé, òýâ÷èæ ãàðíà íàéäàæ áàéíà” ãýñýí èëãýýëò ÿâóóëñàí áàéäàã þì. ¯¿ãýýð ¿ãýý äóóñãàÿ äàà.

ßðèëöñàí Ë.̺íõòºð 2010. 12.10