Хөгжмийг М.Хатанбаатар
Хүлээсэн сэтгэлд ойртож харагдах
Хөндийг туулсан нутгийн зам аа
Хүүгээ үдээд хоцрох ээжийд
Ханьсаад үлдэх аяны харгуй
Нутгийн зам нуруутай
Нуган үрдээ ханилгаатай
Олон зууныг гаталж урагшлах
Орчлонг тойрсон нутгийн зам аа
Тоонотоо зориод ирэх хүүдээ
Тойруу бүхнээ дөтлөх харгуй
Нутгийн зам нуруутай
Нуган үрдээ ханилгаатай
Зовлон жаргал ээлжилж хөтлөх
Зураг төөрөгтэй нутгийн зам аа
Зүрхээ догдлоон ханьдаа очиход
Зөрөг жим нь тодрох харгуй
Нутгийн зам нуруутай
Нуган үрдээ ханилгаатай
Wednesday, August 5, 2009
Tuesday, August 4, 2009
Адуун зүсмийн уул
Үүлэн хөх мориор
Алдаршсан юм гэнэ лээ
Үлгэр жаргааж
Үлдсэн уул юм гэнэ лээ
Аавын минь адуулж явсан
Адуун зүсмийн уул аа
Ээжийн минь цацлаа өргөсөн
Элсний эжий уул аа
Усан болор өнгөөр
Гэрэлтдэг уул юм гэнэ лээ
Урсаж байгаа элснээс
Уягдсан уул юм гэнэ лээ
Дахилт:
Хадган цэнхэр морио
Хантайрсан уул юм гэнэ лээ
Домог амилааж
Тогтсон уул юм гэнэ лээ
Дахилт:
Зуларч хаашаа ч явахгүй
Зул уул юм гэнэ лээ
Торохгүй их элснээс
Томогдсон уул юм гэнэ лээ
Дахилт:
Алдаршсан юм гэнэ лээ
Үлгэр жаргааж
Үлдсэн уул юм гэнэ лээ
Аавын минь адуулж явсан
Адуун зүсмийн уул аа
Ээжийн минь цацлаа өргөсөн
Элсний эжий уул аа
Усан болор өнгөөр
Гэрэлтдэг уул юм гэнэ лээ
Урсаж байгаа элснээс
Уягдсан уул юм гэнэ лээ
Дахилт:
Хадган цэнхэр морио
Хантайрсан уул юм гэнэ лээ
Домог амилааж
Тогтсон уул юм гэнэ лээ
Дахилт:
Зуларч хаашаа ч явахгүй
Зул уул юм гэнэ лээ
Торохгүй их элснээс
Томогдсон уул юм гэнэ лээ
Дахилт:
Бодол бэлчээсэн найрагчийн номд хэлсэн болох болохгүй хэдэн өгүүлбэр
Уншигч болон сонсогч түмний ам сайн яваа яруу найрагчдын нэг бол эрдэмтэн-зохиолч Лханаагийн Мөнхтөр яах аргагүй мөн. Тэрвээр УБДС-УБИС-д миний даасан ангийн оюутан байж, 1992 онд их сургуулиа амжилттай сайхан дүүргэсэн юм. Зорьсон юмтай, уужуу талбиун сэтгэлтэй, ухааны уртай, нэг л сонин, бодол бэлчээсэн, хөдөлмөрч залуу юм даа гэж бодож явдаг байж билээ, тэрхэн үед.
Их сургуулиа төгсгөөд, Монголын Радиод тасралтгүй 16 жил ажилласан энэ хугацаанд яруу найргийн, нийтлэлийн, танин мэдэхүйн, судалгааны чиглэлтэй сонирхолтой, уншууртай хэдэн сайхан ном бүтээж багш нартаа барьж баярлуулж явдаг нэгэн. Энд “Адуун зүсмийн уул” /1994/, “Морин уул” /1995/, “Хийморь уул” /1999/, “Нутгийн зам” /2004/, “Ургадаг алт” /2005/ зэрэг номуудыг дурдахын учир бол яруу найрагч Л.Мөнхтөр маань “Нутгийн зам”-ыг дуулж, “Уул”-ын оргилыг зорьж, “Хийморь лундаа”-тай явсаар өнөөдөр “эрдэмтэн-зохиолч”-ийн эгнээнд орсныг хэлэхэд таатай сайхан бөгөөд шавиараа бахархахын учир байна аа.
Л.Мөнхтөр, МУБИС-ийн докторантурт суралцаж, “Монгол адууны зүс, шинж заасан үгсийн утга, бүтэц, хэрэглээ” хэмээх сэдвээр 2007 онд хэлбичгийн ухааны докторын зэргийг гялалзтал хамгаалсан юм. “Баялаг сайхан хэрэглэгдэхүүнтэй, монгол адууны зүсмийн үндэсний онцлогтой үгийн утга, соёл хэрэглээний асуудлыг тун чамбай судалсан өвөрмөц судалгаа болжээ...” гэж хамгаалуулах зөвлөл үнэлж дүгнэж байлаа...Энэ үеэс л доктор, яруу найрагч Л.Мөнхтөрд боловсрол ба соёлын гэсэн хоёр зүйлийн онцлогтой, хоёр гол тэрүүр зам нээгдээд ирэх шиг санагдаж билээ. Нэгдэх нь уран бүтээлийн зам, хоёр дахь нь эрдэм судлалын ажлын зам байсан гэж хэлж болох юм.
Ер оюутан Мөнхтөрөөс яруу найрагч Мөнхтөр, нийтлэлч Мөнхтөрөөс боловсролын доктор Мөнхтөрийг хүртэлх хувь хүнийг ажиглаад байхад нэг л тийм гэгээн сайхан бодол бэлчээсэн, дотоод чинадын гүн бодрол бясалгалтай, бас уран сайхны дүрт сэтгэлгээтэй, ямар ч орчин нөхцөлд ажиллаж хөдөлмөрлөж чаддаг хүн юм уу даа гэсэн бодол санаа төрөгдөөд байдаг болж билээ.
Юуны тухай бодол санаа, ямар бодрол бясалгалыг хаанаас хааш нь бэлчээж, өөрийгөө хөгжүүлж дэлгэрүүлж явдаг найрагч вэ? гээд л бодохлоор доктор Л.Мөнхтөр маань хүн-хүн, хүн-хүмүүс, хүмүүс-хүмүүс гэх буюу эсвэл хүн- эх дэлхий, уул ус, хүн-нийгэм ба соёл гэсэн харилцааг нарийн мэдэрч, хүүгийн сэтгэлээс ээж, аав, эх нутаг ус руугаа, эх хэл соёл руугаа, “Нутгийн зам”-ыг дагуулан бодол бэлчээдэг зөөлөн зөөлөн зантай, эе эвийг хичээдэг хүн гэдгийг онцолмоор байна. “Хяруу унасан, хайр хоргодсон намар”-аас “Цэцэг дэлгэрэх зун”-руу, “Тариа найгах тал”-аас “Адуун зүсмийн уул”-руу сэтгэл бодлоо бэлчээдэг эр хүн гэмээр ч юм шиг. Аль эсвэл “Ивээл жилтэй бүсгүй”-гээс, “Ус нутгийн бүсгүй”, “Яриа Тунгаа”-г хүртэл яруухан бодол бэлчээж, уран дүр бүтээсэн найрагч ч гэмээр юм шиг санагдав. Бас тэгээд л бодохлоор “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” “Явуулын цэнхэр дэлхий”-гээр зөв явахын уран сайхан санаа бодлыг бэлчээж, хүмүүст хүргэсэн өр нимгэн уран нийтлэлч хүн юм даа гэмээр санагдах болж билээ. Тиймээс ч:
Дээд хөх тэнгэрийн дор
Дэргэдэх бор дэлхийн дээр
Бодолд автаж явдаг дууны яруу найрагч маань “Би тэнгэрийн харьяат газрын хүү” /1998/ гэсэн сайхан дууг бичсэн нь учиртай байх аа.
МЗЭ-ийн шагналт зохиолч, яруу найрагч Л.Мөнхтөр уншигч танд дууны шүлгүүдээсээ сорчлон дээжилж, “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” буюу гурван “ЗЗЗ”-тэй шинэ номоо өргөн барьж байна. Энэ яруу найргийн дууны шүлгээр бүтсэн тусгай дэвтэр нь “ЗЗЗ” гэсэн нэртэй байгаа нь ч учир начиртай байх. Учир гэвэл олонд түгэн дэлгэрсэн энэхүү “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” гэдэг дуу /шүлэг/ бол энэ бэсрэгхэн номд багтсан:
“Хүмүүн байгаа болохоор л...” /2007/
“Хүн хүндээ баяр” /2008/
“Нутгийн зам” /1993/
“Гүйгүүл морин” /1999/
“Хяруу унахад ээжийгээ саналаа” /2001/
“Адуун зүсмийн уул” /1995/
“Хулстайн гурван даваа” /1994/
“Атрын аян” /2008/
“Би тэнгэрийн харьяат” /1995/
“Хөхморьтын унага” 2003/
“Цэцэг сүлжсэн хайр” /2005/
“Явуулын цэнхэр дэлхий” /1996/ гэх зэрэг олон сайхан дууны /шүлгийн/ “удиртхал”-дуу хөгжим нь буюу “тайз засал” нь болох учиртайг онцлон тэмдэглэмээр санагдав.
Зохиолч Л.Мөнхтөрийн дууны шүлгийн номд байгаа олон сайхан уран дүрслэл, шинэ санаа, гэгээн бодол эрэгцүүллийг дуу болгоноос нь жишээ татан шигтгэж, нотолж болох авч, “Бодол бэлчээсэн найрагчийн номд хэлсэн болох болохгүй хэдэн өгүүлбэр” маань нуршуутай болчих вий гэсэн болгоомжлол байна аа. Хоёрхон сайхан бадгийг хосмолжлон татаад харвал: “Гүйгүүл морин”-д:
...Ээждээ яарсан сэтгэлийн хайраа
Гүйгүүл морины дэлэнд уямаар аа
Эцгийн гэрийн дулаан хоймортоо
Гүний нутгаас яаран очмоор оо...” гэсэн сайхан дүрслэл байдаг бол “Цэцэг сүлжсэн хайр”-ндаа найрагч маань:
“...Бодож бодож хэлсэн үгэнд нь
Бороотой тэнгэр цэлмээд байхым аа
Удаж удаж уярсан хайранд чинь
Ухаан санаа уужраад байхым аа...” гэсэн сайхан бадгаар “бодол бэлчээсэн” байх жишээтэй. Жич тэмдэглэхэд, Л. Мөнхтөрийн “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” дууг түмэнд хүргэж, олонд алдаршуулахад хөгжмийн зохиолч, дуучин Н.Баасандорж, бусад олон уран бүтээлчид үнэхээр сэтгэл гаргаж, түрлэг нэмсэн нь бахархмаар санагддаг юм. Л.мөнхтөр олон сайхан хөгжмийн зохиолчид, дуучидтай хамтран, өвөрмөц уран бүтээл хийж, хоршиж гуршиж, ажилласан нь бүтээлийнх нь чанарт болон хэрэглэгч олон түмэнд хүрэхэд нь сайнаар нөлөөлснийг тэмдэглэе. Энэ бол хамтын бүтээлийн чанар сайн байдаг гэдгийг харуулсаар байгаа хэрэг.
Ингээд авьяас билэгт эрдэмтэн шавийнхаа дууны найргийн шинэ номд болох, болохгүй хэдэн өгүүлбэр нэмэрлэснээ бас л нэг сайхан аз завшаан хэмээн бэлгэшээх ялдамд эрдэм судлалынх нь нөр их ажилд гялалзсан сайхан амжилт хүсэж, “Явуулын цэнхэр дэлхий”-дээ олон сайн номыг бүтээгч- найрагчийн аз хийморьтой, зөв сайхан явахын өлзийт ерөөлийг өргөн дэвшүүлье.
Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор Б.Пүрэв-Очир
Их сургуулиа төгсгөөд, Монголын Радиод тасралтгүй 16 жил ажилласан энэ хугацаанд яруу найргийн, нийтлэлийн, танин мэдэхүйн, судалгааны чиглэлтэй сонирхолтой, уншууртай хэдэн сайхан ном бүтээж багш нартаа барьж баярлуулж явдаг нэгэн. Энд “Адуун зүсмийн уул” /1994/, “Морин уул” /1995/, “Хийморь уул” /1999/, “Нутгийн зам” /2004/, “Ургадаг алт” /2005/ зэрэг номуудыг дурдахын учир бол яруу найрагч Л.Мөнхтөр маань “Нутгийн зам”-ыг дуулж, “Уул”-ын оргилыг зорьж, “Хийморь лундаа”-тай явсаар өнөөдөр “эрдэмтэн-зохиолч”-ийн эгнээнд орсныг хэлэхэд таатай сайхан бөгөөд шавиараа бахархахын учир байна аа.
Л.Мөнхтөр, МУБИС-ийн докторантурт суралцаж, “Монгол адууны зүс, шинж заасан үгсийн утга, бүтэц, хэрэглээ” хэмээх сэдвээр 2007 онд хэлбичгийн ухааны докторын зэргийг гялалзтал хамгаалсан юм. “Баялаг сайхан хэрэглэгдэхүүнтэй, монгол адууны зүсмийн үндэсний онцлогтой үгийн утга, соёл хэрэглээний асуудлыг тун чамбай судалсан өвөрмөц судалгаа болжээ...” гэж хамгаалуулах зөвлөл үнэлж дүгнэж байлаа...Энэ үеэс л доктор, яруу найрагч Л.Мөнхтөрд боловсрол ба соёлын гэсэн хоёр зүйлийн онцлогтой, хоёр гол тэрүүр зам нээгдээд ирэх шиг санагдаж билээ. Нэгдэх нь уран бүтээлийн зам, хоёр дахь нь эрдэм судлалын ажлын зам байсан гэж хэлж болох юм.
Ер оюутан Мөнхтөрөөс яруу найрагч Мөнхтөр, нийтлэлч Мөнхтөрөөс боловсролын доктор Мөнхтөрийг хүртэлх хувь хүнийг ажиглаад байхад нэг л тийм гэгээн сайхан бодол бэлчээсэн, дотоод чинадын гүн бодрол бясалгалтай, бас уран сайхны дүрт сэтгэлгээтэй, ямар ч орчин нөхцөлд ажиллаж хөдөлмөрлөж чаддаг хүн юм уу даа гэсэн бодол санаа төрөгдөөд байдаг болж билээ.
Юуны тухай бодол санаа, ямар бодрол бясалгалыг хаанаас хааш нь бэлчээж, өөрийгөө хөгжүүлж дэлгэрүүлж явдаг найрагч вэ? гээд л бодохлоор доктор Л.Мөнхтөр маань хүн-хүн, хүн-хүмүүс, хүмүүс-хүмүүс гэх буюу эсвэл хүн- эх дэлхий, уул ус, хүн-нийгэм ба соёл гэсэн харилцааг нарийн мэдэрч, хүүгийн сэтгэлээс ээж, аав, эх нутаг ус руугаа, эх хэл соёл руугаа, “Нутгийн зам”-ыг дагуулан бодол бэлчээдэг зөөлөн зөөлөн зантай, эе эвийг хичээдэг хүн гэдгийг онцолмоор байна. “Хяруу унасан, хайр хоргодсон намар”-аас “Цэцэг дэлгэрэх зун”-руу, “Тариа найгах тал”-аас “Адуун зүсмийн уул”-руу сэтгэл бодлоо бэлчээдэг эр хүн гэмээр ч юм шиг. Аль эсвэл “Ивээл жилтэй бүсгүй”-гээс, “Ус нутгийн бүсгүй”, “Яриа Тунгаа”-г хүртэл яруухан бодол бэлчээж, уран дүр бүтээсэн найрагч ч гэмээр юм шиг санагдав. Бас тэгээд л бодохлоор “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” “Явуулын цэнхэр дэлхий”-гээр зөв явахын уран сайхан санаа бодлыг бэлчээж, хүмүүст хүргэсэн өр нимгэн уран нийтлэлч хүн юм даа гэмээр санагдах болж билээ. Тиймээс ч:
Дээд хөх тэнгэрийн дор
Дэргэдэх бор дэлхийн дээр
Бодолд автаж явдаг дууны яруу найрагч маань “Би тэнгэрийн харьяат газрын хүү” /1998/ гэсэн сайхан дууг бичсэн нь учиртай байх аа.
МЗЭ-ийн шагналт зохиолч, яруу найрагч Л.Мөнхтөр уншигч танд дууны шүлгүүдээсээ сорчлон дээжилж, “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” буюу гурван “ЗЗЗ”-тэй шинэ номоо өргөн барьж байна. Энэ яруу найргийн дууны шүлгээр бүтсэн тусгай дэвтэр нь “ЗЗЗ” гэсэн нэртэй байгаа нь ч учир начиртай байх. Учир гэвэл олонд түгэн дэлгэрсэн энэхүү “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” гэдэг дуу /шүлэг/ бол энэ бэсрэгхэн номд багтсан:
“Хүмүүн байгаа болохоор л...” /2007/
“Хүн хүндээ баяр” /2008/
“Нутгийн зам” /1993/
“Гүйгүүл морин” /1999/
“Хяруу унахад ээжийгээ саналаа” /2001/
“Адуун зүсмийн уул” /1995/
“Хулстайн гурван даваа” /1994/
“Атрын аян” /2008/
“Би тэнгэрийн харьяат” /1995/
“Хөхморьтын унага” 2003/
“Цэцэг сүлжсэн хайр” /2005/
“Явуулын цэнхэр дэлхий” /1996/ гэх зэрэг олон сайхан дууны /шүлгийн/ “удиртхал”-дуу хөгжим нь буюу “тайз засал” нь болох учиртайг онцлон тэмдэглэмээр санагдав.
Зохиолч Л.Мөнхтөрийн дууны шүлгийн номд байгаа олон сайхан уран дүрслэл, шинэ санаа, гэгээн бодол эрэгцүүллийг дуу болгоноос нь жишээ татан шигтгэж, нотолж болох авч, “Бодол бэлчээсэн найрагчийн номд хэлсэн болох болохгүй хэдэн өгүүлбэр” маань нуршуутай болчих вий гэсэн болгоомжлол байна аа. Хоёрхон сайхан бадгийг хосмолжлон татаад харвал: “Гүйгүүл морин”-д:
...Ээждээ яарсан сэтгэлийн хайраа
Гүйгүүл морины дэлэнд уямаар аа
Эцгийн гэрийн дулаан хоймортоо
Гүний нутгаас яаран очмоор оо...” гэсэн сайхан дүрслэл байдаг бол “Цэцэг сүлжсэн хайр”-ндаа найрагч маань:
“...Бодож бодож хэлсэн үгэнд нь
Бороотой тэнгэр цэлмээд байхым аа
Удаж удаж уярсан хайранд чинь
Ухаан санаа уужраад байхым аа...” гэсэн сайхан бадгаар “бодол бэлчээсэн” байх жишээтэй. Жич тэмдэглэхэд, Л. Мөнхтөрийн “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” дууг түмэнд хүргэж, олонд алдаршуулахад хөгжмийн зохиолч, дуучин Н.Баасандорж, бусад олон уран бүтээлчид үнэхээр сэтгэл гаргаж, түрлэг нэмсэн нь бахархмаар санагддаг юм. Л.мөнхтөр олон сайхан хөгжмийн зохиолчид, дуучидтай хамтран, өвөрмөц уран бүтээл хийж, хоршиж гуршиж, ажилласан нь бүтээлийнх нь чанарт болон хэрэглэгч олон түмэнд хүрэхэд нь сайнаар нөлөөлснийг тэмдэглэе. Энэ бол хамтын бүтээлийн чанар сайн байдаг гэдгийг харуулсаар байгаа хэрэг.
Ингээд авьяас билэгт эрдэмтэн шавийнхаа дууны найргийн шинэ номд болох, болохгүй хэдэн өгүүлбэр нэмэрлэснээ бас л нэг сайхан аз завшаан хэмээн бэлгэшээх ялдамд эрдэм судлалынх нь нөр их ажилд гялалзсан сайхан амжилт хүсэж, “Явуулын цэнхэр дэлхий”-дээ олон сайн номыг бүтээгч- найрагчийн аз хийморьтой, зөв сайхан явахын өлзийт ерөөлийг өргөн дэвшүүлье.
Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор Б.Пүрэв-Очир
Аяс зөөлөн, дөлгөөн ялдам, ухаалаг хийгээд бодлогоширонгуй
Уран бүтээл бол ямагт хувь араншин байдаг. Л. Мөнхтөрийн дууны шүлгүүд ч мөн л тийм байна. Аяс зөөлөн, дөлгөөн ялдам, ухаалаг хийгээд бодлогошронгуй.
“Зөв явбал зөөлөн зөөлөн замбуулин...” гэж тэр хэлсэн юм.Хэн хүний сэтгэлийн нуга, зүрхний аглагт энэ үг шидэт тарни мэт мөнхийн хутагыг олсон байна. Хонгор нутгийн минь авьяас билэгт дүү, ая зохиогч, дуучин Н.Баасандорж ч энэ шүлгийн гүн цэнгэгт тохирсон хөгжим зохиосныг
авьяас авьяасаа таньдаг гэсэн үгээр л тайлбарлахаас өөрөөр юу ч гэлтэй билээ. Ерөөс уран бүтээл бүхэн өөрийн гэсэн хувь заяа, цадиг намтартай байдаг л... Тийнхүү аваас, энд “Явуулын цэнхэр дэлхий...” дуу хэрхэн төрсөн тухай бичилхэн хууч хөөрье.
Тэр жил, 1994 онд юмдаг уу, Эрдэнэт хотод Монголын үндэсний радиогийн сонсогч редакцийн уулзалт болсон юм. Тус уулзалтанд манай редакцийнхан | “ Шинэ эрин радио станц”-ынхан | бүтэн багаараа оролцов.
Бидний бүрэлдэхүүнд олон дуучид явсны дотор УГЖ Э.Бүрнээбаяр байв.
“Амьдрал аа, би чамд хайртай...” дууны нэрт дуучныг Эрдэнэтийнхэн зориуд урьсан юм. Тэрчлэн Б.Цэдэндамба, П.Баярсайхан. Ц.Чимиддорж, Л.Мөнхтөр, Д. Энхболд, Д.Шагдарсүрэн, П.Сандуйжав, М.Шийрэв зэрэг бидний хэдэн зохиолч сэтгүүлчид сонсогчидтойгоо уулзаж, шүлэг, дуугаа өргөж явав.
Энэ үед нэгэн уулзалтан дээр Л. Мөнхтөр “Ирсэн л болбол буцах болдог дэлхийд...” бас буцсан хүн эргэж ирдэг юм шүү дээ гэсэн өмнөтгөл үгтэйгээр нэгэн шүлэг уншсан нь “Явуулын цэнхэр дэлхий...” нэртэй байж билээ. Хожим нь энэ шүлэг сайхан дуу болсон юм. Аялгууг нь мөн л хонгор нутгийн авьяаслаг хөгжмийн зохиолч Б.Шаравдорж зохиожээ. Тэр дууны дахилт нь
“Явсан хүн эргээд ирдэг
Явуулын цэнхэр дэлхий
Яргуй дахин дэлбээлдэг
Яруухан хаврын улирал аа...” гэсэн үгтэйсэн.
Л.Мөнхтөр энэ дуугаа “Амьдрал аа, би чамд хайртай...” дууны хариу болгож бичжээ. “Явуулын цэнхэр дэлхий...” дуу төрөхийн үүдэл шалтгаан нь “Амьдрал аа ,би чамд хайртай ...” дуу бүлгээ. Энэчлэн энэ номонд орсон дуу бүхэн нэг нэг түүх өгүүлэх ажаам.
“Цэцэг сүлжсэн хайр...” гэж бас нэг сайхан дуу бий. Энэ дууны нэрийг гэхэд л би өгсөн юм. Ер нь Л. Мөнхтөр бол шүлгээ биччихээд найз нөхөдтэйгээ санал бодлоо хуваалцах дуртай нэгэн. Тэр нь ч уран бүтээлийнх нь чанар чансаанд авшиг хишгээ өгсөн нь олонтаа. Толгод толгодоо нөмөрлөдөг . Бас “нэг уяаны морьд нэгнээ дагаж давхидаг...” гэж яруу найрагч Бямбажавын Хүрэлбаатар ах минь хэлсэн нь ч бий. Анд минь, тийнхүү бид бие биенийхээ уран бүтээлийн ая дан, амин шүншигт
гэрэлтэн орших билээ л...
“Зөв явбал зөөлөн замбуулин”-д хийж бүтээхийн мөнгөн зөрөг чинь чамайг тосон алсармуй. Сайн үйлс бүхэн дэлгэрэх болтугай.
Д.Нацагдоржийн шагналт яруу найрагч Данзангийн Нямаа
2008. 11. 02.
“Зөв явбал зөөлөн зөөлөн замбуулин...” гэж тэр хэлсэн юм.Хэн хүний сэтгэлийн нуга, зүрхний аглагт энэ үг шидэт тарни мэт мөнхийн хутагыг олсон байна. Хонгор нутгийн минь авьяас билэгт дүү, ая зохиогч, дуучин Н.Баасандорж ч энэ шүлгийн гүн цэнгэгт тохирсон хөгжим зохиосныг
авьяас авьяасаа таньдаг гэсэн үгээр л тайлбарлахаас өөрөөр юу ч гэлтэй билээ. Ерөөс уран бүтээл бүхэн өөрийн гэсэн хувь заяа, цадиг намтартай байдаг л... Тийнхүү аваас, энд “Явуулын цэнхэр дэлхий...” дуу хэрхэн төрсөн тухай бичилхэн хууч хөөрье.
Тэр жил, 1994 онд юмдаг уу, Эрдэнэт хотод Монголын үндэсний радиогийн сонсогч редакцийн уулзалт болсон юм. Тус уулзалтанд манай редакцийнхан | “ Шинэ эрин радио станц”-ынхан | бүтэн багаараа оролцов.
Бидний бүрэлдэхүүнд олон дуучид явсны дотор УГЖ Э.Бүрнээбаяр байв.
“Амьдрал аа, би чамд хайртай...” дууны нэрт дуучныг Эрдэнэтийнхэн зориуд урьсан юм. Тэрчлэн Б.Цэдэндамба, П.Баярсайхан. Ц.Чимиддорж, Л.Мөнхтөр, Д. Энхболд, Д.Шагдарсүрэн, П.Сандуйжав, М.Шийрэв зэрэг бидний хэдэн зохиолч сэтгүүлчид сонсогчидтойгоо уулзаж, шүлэг, дуугаа өргөж явав.
Энэ үед нэгэн уулзалтан дээр Л. Мөнхтөр “Ирсэн л болбол буцах болдог дэлхийд...” бас буцсан хүн эргэж ирдэг юм шүү дээ гэсэн өмнөтгөл үгтэйгээр нэгэн шүлэг уншсан нь “Явуулын цэнхэр дэлхий...” нэртэй байж билээ. Хожим нь энэ шүлэг сайхан дуу болсон юм. Аялгууг нь мөн л хонгор нутгийн авьяаслаг хөгжмийн зохиолч Б.Шаравдорж зохиожээ. Тэр дууны дахилт нь
“Явсан хүн эргээд ирдэг
Явуулын цэнхэр дэлхий
Яргуй дахин дэлбээлдэг
Яруухан хаврын улирал аа...” гэсэн үгтэйсэн.
Л.Мөнхтөр энэ дуугаа “Амьдрал аа, би чамд хайртай...” дууны хариу болгож бичжээ. “Явуулын цэнхэр дэлхий...” дуу төрөхийн үүдэл шалтгаан нь “Амьдрал аа ,би чамд хайртай ...” дуу бүлгээ. Энэчлэн энэ номонд орсон дуу бүхэн нэг нэг түүх өгүүлэх ажаам.
“Цэцэг сүлжсэн хайр...” гэж бас нэг сайхан дуу бий. Энэ дууны нэрийг гэхэд л би өгсөн юм. Ер нь Л. Мөнхтөр бол шүлгээ биччихээд найз нөхөдтэйгээ санал бодлоо хуваалцах дуртай нэгэн. Тэр нь ч уран бүтээлийнх нь чанар чансаанд авшиг хишгээ өгсөн нь олонтаа. Толгод толгодоо нөмөрлөдөг . Бас “нэг уяаны морьд нэгнээ дагаж давхидаг...” гэж яруу найрагч Бямбажавын Хүрэлбаатар ах минь хэлсэн нь ч бий. Анд минь, тийнхүү бид бие биенийхээ уран бүтээлийн ая дан, амин шүншигт
гэрэлтэн орших билээ л...
“Зөв явбал зөөлөн замбуулин”-д хийж бүтээхийн мөнгөн зөрөг чинь чамайг тосон алсармуй. Сайн үйлс бүхэн дэлгэрэх болтугай.
Д.Нацагдоржийн шагналт яруу найрагч Данзангийн Нямаа
2008. 11. 02.
Зөөлөн зөөлөн замбуулинд жарган саатна уу
Зөөлөн зөөлөн замбуулинд жарган саатна уу...
Яруу найрагч Лханаагийн Мөнхтөрийн “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” дууны шүлгийн нэгэн цагаан гэрийн үүд хаалгыг Та нээж байна. Л.Мөнхтөр энэхүү дууны шүлгийн цагаан өргөөгөө “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” хэмээн нэрлэжээ. Яг энэ л шүлгийг нь би нэгэнтээ баярлан хүлээн авч бас ч дууны шүлгийн тухай бичсэн өгүүлэлдээ иш татаж байсан юм.
Тэр өгүүллийг минь энэ яруу найрагч олж уншиж, намайг шинэ номдоо өмнөтгөл бичиж өгөхийг хүссэн юм.
Ер яруу найрагчийн шүлгээ хүнд хүргэх хамгийн дөт агаад баталгаатай нэгэн жим зам нь үнэндээ дуу буюу...Дууны шүлэг болвоос томоохон, бүхэл бүтэн санааг бичил орчинд багтааж гаргадаг өвөрмөц онцлогтой яруу найраг л даа. Онцолж бас хэлэхэд дууны шүлэг хэмээх нь хүмүүний сэтгэлийн уран дүр нь байдаг бөлгөө. Сэтгэлийн зураг хөрөг ч гэж болно.
Олон сайн яруу найрагчдын олон арван шүлэг нь дуу болж сонсогч түмэнд жигүүр дэлгэн нисэн нисэн хүрч сонсогч хүмүүний зүрхэнд бас хадагдан үлдэх нь бий.
Дууны шүлэг бичнэ гэдэг үнэндээ үгийн инжааны л хийх нарийн чимхлүүр ажил гэдгийг ч дурдмаар байна.
Энэ тухай дараа жичдээ ихэд дэлгэрэнгүй бичих нь зүйтэй байх аа... Одоо харин Л.Мөнхтөрийн дууны шүлгүүдээс цөөн мөр иш татья.
“...Бүжин туулай хярсан бутыг
Харахад нэг л нөмөртэй байдаг
Бүүвэй аялсан бүсгүй хүний
Харц нь дандаа зөөлөн байдаг
Зүүд хүртэл жаргааж сэрдэг
Зөв явбал зөөлөн зөөлөн замбуулин” /Зөөлөн зөөлөн замбуулин/ гэх оночтой үгээр ухаарал, амьдралын хамгийн гол философийг сэтгэлийн утсыг чичвэлзүүлэн байж , ая эгшгийн зохиролыг бас “ашиглан” байж зон олны цээжинд хүргэж өгч буй бус уу.
“…Нутаг эжий хоёрыгоо
Нулимсаа бөмбөртөл санах юм аа” /Хулстайн гурван даваа/ гэсэн дууны дахилт нь үнэндээ л эжийгээ санах хүүгийн тод дүр юм.
“…Зүрхэндээ хүртэл тэвэрч хайрладаг юм аа
Зүсэлж унасан бор газар аа
Зүүдэндээ хүртэл зүтгэж очдог юм аа
Зүйргүй дотнохон ЭЖИЙ ГАЗАР АА…” /Сайхан газар шороо минь/ гэж эх дэлхий газар шороогоо эжийтэйгээ зүйрлэн хайрласан сэтгэлийн айлтгал,
“Хүлээсэн сэтгэлд ойртож харагдах
Хөндийг туулсан нутгийн зам аа
Хүүгээ үдээд хоцрох эжийд
Ханьсаад үлдэх аяны харгуй
Нутгийн зам нуруутай
Нуган үрдээ ханилгаатай…” /Нутгийн зам/ гэх хүн бүхний, тэр дундаа монгол хүмүүний нутгаа зорин гэгэлзэх сэтгэл дээр тэрхүү нутгаа хайрлах ухаарал,
“ Бодож бодож хэлсэн үгэнд нь
Бороотой тэнгэр цэлмээд байхымаа
Удаж удаж хэлсэн үгэнд нь
Ухаан санаа уужраад байхымаа…” /Цэцэг сүлжсэн хайр/ гэсэн гэгээн бодолхийлсэн учирлал,
“…Хаднаас хүртэл нулимс дуслах шиг
Хайлган тэр л өдөр
Жил жилийн аясыг дагаад
Жиндэж яваа амраг минь
Цэн цэнгээр бодоход
Цээжинд нэг л ойрхон
Хааяа хааяа санахад
Харц нь нэг л дотно оо…” /Зүрхэнд ойрхон амраг/ гэх уужуу бод сэтгэлийн хөнгөн гуниг,
“Хол холын ууланд
Бороо цайраад байхаар нь
Хонгор жаахан чамайгаа
Босон суун үгүйлэх л байх даа
Навчин хоёр зүрхнийхээ
Нандин хайрын илчээрээ
Намрын бороотой өдрүүдийг
Нөмөрлөж шүхэрлэж явья даа…” / Хайранд хоргодсон намар/ гэх эгэл энгийн үгээр дархалж шигтгэн урласан гэгэлзээ-г түүний дууны шүлгүүдээс анзаарч болно. Энэ бол Л.Мөнхтөрийн шүлгийн чанар чансааг бэлхнээ хэлээд өгнө өө.
Дуу гэдэг сайн аялгуу, сайхан дуучны дэмтэйгээр түгэн дэлгэрдэг ч ДУУНЫ ҮГ гэдэг үнэндээ түүний араг яс нь ч , анхдагч төрмөл нь ч байдаг, бас дууны сайн шүлэг нь өөртөө хөгжим агуулсан байдаг, тийм яруу шүлгээс л аялгуу ургадаг гэдгийг яруу найрагчийн хувьд тодруулан хэлэх нь зүйтэй буй за.
Дуу гэдэг нэг цогц үүсмэл хамтын бүтээл боловч үг нь ухаарал утгын цөм, сайхан аялгуу нь сэтгэлийн гаргалгаа, сайн дуучин нь түгээн дэлгэрүүлэх улаачийн буухиа гэж хэлж болно.
Ингэхээр Л.Мөнхтөр хүмүүний сэтгэлийн гүнд ухаарлын үгсийг яруусган хүрэгчдийн нэгэн аж.
Олон олон өвөрмөц онцлогтой дууны яруу найрагт авьяас сорин хөржимлөг шүлэг бичиж туурвиж буй Л. Мөнхтөрд нэг талаас уншигч олон, нөгөө талаас сонсогч олон таны өмнөөс гүнээ талархмуу.
Монгол Улсын соёлын гавъяат зүтгэлтэн
яруу найрагч Загдын Түмэнжаргал
Яруу найрагч Лханаагийн Мөнхтөрийн “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” дууны шүлгийн нэгэн цагаан гэрийн үүд хаалгыг Та нээж байна. Л.Мөнхтөр энэхүү дууны шүлгийн цагаан өргөөгөө “Зөөлөн зөөлөн замбуулин” хэмээн нэрлэжээ. Яг энэ л шүлгийг нь би нэгэнтээ баярлан хүлээн авч бас ч дууны шүлгийн тухай бичсэн өгүүлэлдээ иш татаж байсан юм.
Тэр өгүүллийг минь энэ яруу найрагч олж уншиж, намайг шинэ номдоо өмнөтгөл бичиж өгөхийг хүссэн юм.
Ер яруу найрагчийн шүлгээ хүнд хүргэх хамгийн дөт агаад баталгаатай нэгэн жим зам нь үнэндээ дуу буюу...Дууны шүлэг болвоос томоохон, бүхэл бүтэн санааг бичил орчинд багтааж гаргадаг өвөрмөц онцлогтой яруу найраг л даа. Онцолж бас хэлэхэд дууны шүлэг хэмээх нь хүмүүний сэтгэлийн уран дүр нь байдаг бөлгөө. Сэтгэлийн зураг хөрөг ч гэж болно.
Олон сайн яруу найрагчдын олон арван шүлэг нь дуу болж сонсогч түмэнд жигүүр дэлгэн нисэн нисэн хүрч сонсогч хүмүүний зүрхэнд бас хадагдан үлдэх нь бий.
Дууны шүлэг бичнэ гэдэг үнэндээ үгийн инжааны л хийх нарийн чимхлүүр ажил гэдгийг ч дурдмаар байна.
Энэ тухай дараа жичдээ ихэд дэлгэрэнгүй бичих нь зүйтэй байх аа... Одоо харин Л.Мөнхтөрийн дууны шүлгүүдээс цөөн мөр иш татья.
“...Бүжин туулай хярсан бутыг
Харахад нэг л нөмөртэй байдаг
Бүүвэй аялсан бүсгүй хүний
Харц нь дандаа зөөлөн байдаг
Зүүд хүртэл жаргааж сэрдэг
Зөв явбал зөөлөн зөөлөн замбуулин” /Зөөлөн зөөлөн замбуулин/ гэх оночтой үгээр ухаарал, амьдралын хамгийн гол философийг сэтгэлийн утсыг чичвэлзүүлэн байж , ая эгшгийн зохиролыг бас “ашиглан” байж зон олны цээжинд хүргэж өгч буй бус уу.
“…Нутаг эжий хоёрыгоо
Нулимсаа бөмбөртөл санах юм аа” /Хулстайн гурван даваа/ гэсэн дууны дахилт нь үнэндээ л эжийгээ санах хүүгийн тод дүр юм.
“…Зүрхэндээ хүртэл тэвэрч хайрладаг юм аа
Зүсэлж унасан бор газар аа
Зүүдэндээ хүртэл зүтгэж очдог юм аа
Зүйргүй дотнохон ЭЖИЙ ГАЗАР АА…” /Сайхан газар шороо минь/ гэж эх дэлхий газар шороогоо эжийтэйгээ зүйрлэн хайрласан сэтгэлийн айлтгал,
“Хүлээсэн сэтгэлд ойртож харагдах
Хөндийг туулсан нутгийн зам аа
Хүүгээ үдээд хоцрох эжийд
Ханьсаад үлдэх аяны харгуй
Нутгийн зам нуруутай
Нуган үрдээ ханилгаатай…” /Нутгийн зам/ гэх хүн бүхний, тэр дундаа монгол хүмүүний нутгаа зорин гэгэлзэх сэтгэл дээр тэрхүү нутгаа хайрлах ухаарал,
“ Бодож бодож хэлсэн үгэнд нь
Бороотой тэнгэр цэлмээд байхымаа
Удаж удаж хэлсэн үгэнд нь
Ухаан санаа уужраад байхымаа…” /Цэцэг сүлжсэн хайр/ гэсэн гэгээн бодолхийлсэн учирлал,
“…Хаднаас хүртэл нулимс дуслах шиг
Хайлган тэр л өдөр
Жил жилийн аясыг дагаад
Жиндэж яваа амраг минь
Цэн цэнгээр бодоход
Цээжинд нэг л ойрхон
Хааяа хааяа санахад
Харц нь нэг л дотно оо…” /Зүрхэнд ойрхон амраг/ гэх уужуу бод сэтгэлийн хөнгөн гуниг,
“Хол холын ууланд
Бороо цайраад байхаар нь
Хонгор жаахан чамайгаа
Босон суун үгүйлэх л байх даа
Навчин хоёр зүрхнийхээ
Нандин хайрын илчээрээ
Намрын бороотой өдрүүдийг
Нөмөрлөж шүхэрлэж явья даа…” / Хайранд хоргодсон намар/ гэх эгэл энгийн үгээр дархалж шигтгэн урласан гэгэлзээ-г түүний дууны шүлгүүдээс анзаарч болно. Энэ бол Л.Мөнхтөрийн шүлгийн чанар чансааг бэлхнээ хэлээд өгнө өө.
Дуу гэдэг сайн аялгуу, сайхан дуучны дэмтэйгээр түгэн дэлгэрдэг ч ДУУНЫ ҮГ гэдэг үнэндээ түүний араг яс нь ч , анхдагч төрмөл нь ч байдаг, бас дууны сайн шүлэг нь өөртөө хөгжим агуулсан байдаг, тийм яруу шүлгээс л аялгуу ургадаг гэдгийг яруу найрагчийн хувьд тодруулан хэлэх нь зүйтэй буй за.
Дуу гэдэг нэг цогц үүсмэл хамтын бүтээл боловч үг нь ухаарал утгын цөм, сайхан аялгуу нь сэтгэлийн гаргалгаа, сайн дуучин нь түгээн дэлгэрүүлэх улаачийн буухиа гэж хэлж болно.
Ингэхээр Л.Мөнхтөр хүмүүний сэтгэлийн гүнд ухаарлын үгсийг яруусган хүрэгчдийн нэгэн аж.
Олон олон өвөрмөц онцлогтой дууны яруу найрагт авьяас сорин хөржимлөг шүлэг бичиж туурвиж буй Л. Мөнхтөрд нэг талаас уншигч олон, нөгөө талаас сонсогч олон таны өмнөөс гүнээ талархмуу.
Монгол Улсын соёлын гавъяат зүтгэлтэн
яруу найрагч Загдын Түмэнжаргал
Нутгаа санах минь
Гүн тийшээ цэнхэртэх тэнгэртэй сэн
Гүнжийн нүд шиг тормойлгоод санадаг сан
Гүүргийн шингэн дуу шингээсэн хөдөөтэй сэн
Гүүн зэлний дэргэдээс л цэцэг дэлгэрдэг сэн
Гүний нутгаас жаргал баяр сүлэн хайрладаг сан
Гүнгийн зуугийн алтан сургаал сонсогддог сон
Давхар цэнхэр уулс нь сэрүүн хонодог сон
Даамай зүрхний гүнд цэнхэрлэж байдаг сан
Даанчиг холын нутгаас өндөлзөж санадаг сан
Даахьтай насыг минь өлгийдөж хоцорсон сон
Даваа давааны орой нь овоо тахилгатай сан
Дагшин ариун нутгаа зүүдэлж сэрдэг сэн
Умрыг зорьсон мөрөн голын эгшиглэнтэй сэн
Уулс ороосон харгуй цайдам замтай сан
Учиргүй их санахаар нүдний өмнө зурайдаг сан
Удаж удаж очиход танил тоостой харгуй сан
Уяан дээрх морьд үүрсэн угтдаг тоонот сон
Учгий нь зангидсан дээлээ ээж минь дэлгэдэг сэн
Бор бор толгодтой өөжин шаргал говь сон
Ботгоны буйлаатай зүсэрсэн хавар цаг сан
Болжмор жиргэсэн бутны, мөчир гөлөглөсөн
Борлог өндөг адууны мөрөнд бөндийсөн
Бурхан хүртэл саатмаар ирж яваа цагаар
Хол холын дүүжүү нутгаа санаж л явна
Хормын төдий ч их Монголоо мартаж чадсангүй
Хорьдын тэргэл саран мэлтийх үдшээр ч
Хорвоогийн гэрэлт наран мандах үүрээр ч
Хоолой зангируулан ЭХ ОРОН гэж шивнэдэг
Хүний л алаг үр шүү дээ БИ
Гүнжийн нүд шиг тормойлгоод санадаг сан
Гүүргийн шингэн дуу шингээсэн хөдөөтэй сэн
Гүүн зэлний дэргэдээс л цэцэг дэлгэрдэг сэн
Гүний нутгаас жаргал баяр сүлэн хайрладаг сан
Гүнгийн зуугийн алтан сургаал сонсогддог сон
Давхар цэнхэр уулс нь сэрүүн хонодог сон
Даамай зүрхний гүнд цэнхэрлэж байдаг сан
Даанчиг холын нутгаас өндөлзөж санадаг сан
Даахьтай насыг минь өлгийдөж хоцорсон сон
Даваа давааны орой нь овоо тахилгатай сан
Дагшин ариун нутгаа зүүдэлж сэрдэг сэн
Умрыг зорьсон мөрөн голын эгшиглэнтэй сэн
Уулс ороосон харгуй цайдам замтай сан
Учиргүй их санахаар нүдний өмнө зурайдаг сан
Удаж удаж очиход танил тоостой харгуй сан
Уяан дээрх морьд үүрсэн угтдаг тоонот сон
Учгий нь зангидсан дээлээ ээж минь дэлгэдэг сэн
Бор бор толгодтой өөжин шаргал говь сон
Ботгоны буйлаатай зүсэрсэн хавар цаг сан
Болжмор жиргэсэн бутны, мөчир гөлөглөсөн
Борлог өндөг адууны мөрөнд бөндийсөн
Бурхан хүртэл саатмаар ирж яваа цагаар
Хол холын дүүжүү нутгаа санаж л явна
Хормын төдий ч их Монголоо мартаж чадсангүй
Хорьдын тэргэл саран мэлтийх үдшээр ч
Хорвоогийн гэрэлт наран мандах үүрээр ч
Хоолой зангируулан ЭХ ОРОН гэж шивнэдэг
Хүний л алаг үр шүү дээ БИ
