Saturday, December 18, 2010

×àäðààáàëûí Ëîäîéäàìáààð àìüñãàëñàí

Àëòàéí øàðãàë ºäð¿¿ä

/àÿí çàìûí òýìäýãëýë/

Ýõëýë áóþó òýíãýðò áîäñîí áîäîë

Øºíº õàãàñëàí áîñîæ, ø¿ëýã íîéðîî ñààòóóëñàí òýð ºäºð åñä¿ãýýð ñàðûí äîëîîí. Ýíý íü ÷óõàìäàà Áóÿíò-Óõàà ðóó, “×èíãèñ õààí” íèñýõ áóóäàë ðóó ÿâñíûõ. ßàãààä òýð áèëýý. Èõ Àëòàéãàà çîðèõ àãààðûí õ¿ëýã ¿¿ðèéí õÿðààíààð áàðóóí õîéä ç¿ãèéã áàðèí Áóÿíò-Óõààãààñ õººðºõ øàëòãààí áàéëàà. Ýíý øàëòãààí áàñ ó÷èðòàé. Ìîíãîëûí øèíý ¿åèéí óòãà çîõèîëûí ò¿¿õýíä òîä ìºðºº ¿ëäýýñýí èõ áè÷ãèéí õ¿í, Ìîíãîëûí òóóëüñèéí çîõèîëûí íî¸í îðãèëóóäûí íýã Òºðèéí õîøîé øàãíàëò çîõèîë÷, íèéãìèéí ç¿òãýëòýí ×àäðààáàëûí Ëîäîéäàìáûí ìýíäýëñíèé 90 æèëèéí îé, ò¿¿íèé òóóðâèñàí àëäàðò “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàí õýâëýãäñýíèé 40 æèëèéí îéí äàâõàð ¿éë ÿâäëûí ãýð÷ áîëîõîîð ò¿¿íèé òºðñºí òîîíîò ðóó ÿàðñàí íü ýíý. Ýíý àëäàðòàé õ¿íèé õàÿëàãà ë Àëòàéãààð îâîãëîñîí õýñýã çîõèîë÷äûã èéíõ¿¿ ¿¿ðèéí õÿðààíààð íýãýí äîð óóëçóóëñàí þì ë äàà. Óðàí á¿òýýë÷äèéí ñýòãýë ãýäýã ìºíãºí óñ ìýò õààøàà ë áîë õààøàà áºìáºð÷ áàéäàã áîëîõîîð íóòàã ÿâàõàà ñîíññîí çàðèì íü íîéð íü õ¿ðýõã¿é áîëîõîîð “íîéð”-íû ýì óóæ, òýð íü “äîç” õýòýðñýí øèíæòýé áàéõàä, çàðèì íü á¿ð ýíý ¿ãèéã ñîíñîîä ë äàðàëò íü õººðñºí õýâýýðýý òàë òàëààñ èðöãýýæ. Ýíý á¿ðýëäõ¿¿íä Ìîíãîë óëñûí òºðèéí ñî¸ðõîëò çîõèîë÷ Äàëõààãèéí Íîðîâ, Ìîíãîë óëñûí ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí Ä.Íàöàãäîðæèéí øàãíàëò çîõèîë÷ Ñàíæèéí Ï¿ðýâ, Ìîíãîë улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Ä. Нацагдоржийн шагналт, эрдэмтэн зохиолч Сономын Лочин, МЗЭ-ийн шагналт, МЗХорооны гүйцэтгэх захирал Хайдавын Чилаажав, Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагналт Л.Мягмарсүрэн, Л.Мөнхтөр, Í.Нагаанбуу, М.Эрдэнэбат, Ш.Батжаргал, МЧЗЭ-ийн шагналт зохиолч Ш.Мягмар, шог зохиолч А.Амарсайхан, зохиолч Г.Болормаа, МУСТА, авьяаслаг яруу найрагч М.Билэгсайхан болон Лодойдамба зохиолчийн хоёр охин Л.Насанбаяр, Л.Насанбат, õ¿¿ Ë.Ãàëáàäðàõ ò¿¿íèé çýý нар байлаа.

Дуу дуугаа авалцан ирсэн зохиолчид ижлээ олсон мэт хэсэг шуугилдан очих газрын сонин, болох үйл явдлын чимээ имээг тосон хуучилсаар, нэгнээ үгүйлсээр онгоцны хүлээх танхимд орлоо... Тэр өглөө хамгийн олон хүнээр хүргүүлэх гэж утас цохьсон нь Ш.Батжаргал байлаа...Энэчлэн ярих яриа, дурсах дурсамж нэгнээ уруу татан хөвөрсөөр онгоцондоо сууцгаалаа... Èíãýýä ë áîäîë ìèíü òýíãýðò ¿ðãýëæèëñýí þì.

Ãîâèéí ñàéõàí Àëòàé ìèíü ìîíãîëûí èõ óòãà çîõèîëä àãóó èõ ×.Ëîäîéäàìáà, Ë.Ò¿äýâ, Ì.Öýäýíäîðæèéã òºð¿¿ëæ ºãñºí 人 ãýæ áîäîõîîð áàðóóí õîéä ç¿ãèéã áàðèí õººðñºí îíãîö óäààä áàéõ øèã ñàíàãäàíà. Åð íü ÷ íóòãàà çîðèõîä ñýòãýë õººðºõã¿é õýí áàéõ áèëýý... Îíãîö õººðººä öàã ãàðóé áîëîõîä òýíãýðò îëîí áîäîë , îëîí äóðñàìæ õºâºð÷, íýã ë ìýäýõýä “Àëèâ áóóãààä ãàíö þì àâààòàõüÿ” ãýõ äóóíààð ìàíàé îíãîö Áàÿíõîíãîð àéìàãò 15 ìèíóòûí äàðàà áóóíà. Äàðóóëãàà õèéíý ¿¿ ãýõ ¿éë÷ëýã÷èéí äóó öàíãèíàëàà. ßã ë äýýðõ ¿ãèéã ñîíññîí þì øèã òààðàõ íü òýð.... Òýíãýðò áîäñîí áîäîë ãàçàðò ¿ðãýëæèëëýý... Áàÿíõîíãîðò ºã뺺í íàðûã çàëæ áóóñàí õºë㺺 õàðàõàä ìºí ë áàðóóí ç¿ãò ÷èãòýé... Àëòàé ìèíü óðàí á¿òýýë÷ õ¿¿õä¿¿äýý èðíý ãýýä õóðààðàà òîññîí áîëîâ÷ áèä ò¿¿íèéõ íü àÿûã äààõ óíààã¿é ÿâàà áîëîõîîð õ¿ëýýõýýñ ººð àðãàã¿é áîëëîî... Èíãýýä õî¸ð õî¸ð öàãààð õîéøèëñîí õ¿ëýýëò ìàðãààøèéí ìàíäàõ íàðûã òîñîõ áîëæ õîíîã òººð¿¿ëæ, òýð íü ÷óõàìäàà íýã õýñãèé íü îíãîäûã õºãºëæ, íýã õýñãèé íü ÿàðñàí ñýòãýëèéã ÷èëýýâ. ¯¿íèéã áàòëàõ ãýñýí øèã Ï¿ðýâ áààâàà òýíäýýñ íýëýýä óéäñàí àÿòàé ìàíàé ×èëààæàâ äàðãà ÷èíü îäîî ×èëýýæàâ äàðãà áîëîî þó…õýìýýí õîøèãíîõòîéãîî…

Óäààõ áîäîë áóþó Àëòàé ìèíü...

Ýíý ºäºð 9-ð ñàðûí 8. Áàÿíõîíãîðûí áóóäëààñ Àëòàé ðóóãàà õººðºõºä àãóó èõ Ëîäîéäàìáûí ÷àöóóòàí òºðèéí øàãíàëò ×.Ëõàìñ¿ðýíãèéí íóòàã íàìèðàà 纺ëºí õóðààð ¿äýæ áàéëàà...Ñàéõààí ñàéõàí ãýõ íýã áîäîë íàìàéã ýçýìäýæ ÿâëàà...Óðàí á¿òýýë÷ íºõºä ìààíü Áàÿíõîíãîðò òººð¿¿ëñýí íýãýí ºäðèéí ïàÿíãàà ÿðèí îíãîö õàãàðòàë èíýýëäýæ àõóéä Àëòàéí õºõ ñàëõè òýð àí öàâààð íü íýâò ñýíãýíýõ øèã áîëíî. Îäîî ¸ñòîé öýâýð áàéíà ãýñýýð Ø.Áàòæàðãàë ìààíü öýâýð óñ çàõèàëñíààð àÿëàë ýõýëñýí þì ë äàà... Òýãòýë çîõèîë÷ Í.Íàãààíáóóãèéí íýðèéí òóõàé áàñ íýã ø¿ëãýí õîëáîî ãàðñàí áàéíà. Òýð íü “Íààíàà Íàãààíáуу Öààíàà öàõèóð áóó...” ãýõ. Ìàãàäã¿é öààíàà öàõèóð ÷ áèø öààñàí áóó ÷ áàéæ ìýäýõýýð ýý... Óäàæ òºäºëã¿é òýíãýðèéí àìüäðàë ãàçàðò äàÿëàõàä Õàñàã Æàðãàëàíòûí õîëáîî ãóðâàí îðãèë öàñàí äóóëãàà ãÿëáàëçóóëàí îíãîöíû öîíõîîð îðæ èðýõ øàõíà...Àé äàà ñ¿ðëýã òýíãýðëýã Àëòàé ìèíü ãýæ ñýòãýëèéí ã¿íäýý äóóí àëäàõ... Àëòàé íóòàã, ýíý íýðèéã òàõèí ø¿òñýí óóãóóëóóä öàãèéí èõ óðñãàëä õºãæèë äýâøèë, ñàéõàí ñýòãýë, îþóíëàã ÷àíàð, óðàí á¿òýýëèéí èõ îëçòîé ÿâíà...Ìàë íü ºñºæ, òàðèà íîãîî íü óðãàæ, õ¿í àðä íü ñóóðüøèæ, õºñºã í¿¿äëèéí öóâàà íóòãàà ýðãýæýý... Åð íü òýãýýä Àëòàéõàí èõ óóëñûí ìºðºí äýýð àìüäàðäàã þì ø¿¿ äýý... Àëòàéä áóóíà ãýäýã Áîãä Ä¿íæèíãàðàâûí îðãèë äýýð áóóõòàé ÿã àäèëõàí ãýñýí ¿ã. Á¿ð îéðòóóëâàë Àëòàé õîòûí òºâ äàëàéí ò¿âøíýýñ äýýø 2662 ìåòð ºíäºð þì ø¿¿ äýý. Áîãä Ä¿íæèíãàðàâ èéì ë ºíäºðòýé óóë… Èíãýõýýð Àëòàéõíûã ¿íýíäýý òýíãýðò ñóóäàëòàé, òýíãýðèéí àâøèãòàé ãýâýë èë¿¿ çîõèëòîé...Àëòàé õîò 纺ëºí õóðààð õºëëºñºí ÷èéãëýã áîð õºðñºí äýýðýý òîñîí àâëàà. Í¿¿ðýý óãààñàí õ¿¿õýä øèã òýíãýð íü öýëìýýä, óóëñ íü ãýðýëòýýä õà÷èí ñàéõàí óãòëàà... Íýãýíòýý òºð íèéãìèéí àõìàä ç¿òãýëòýí åðºíõèé ñàéä àñàí Ï.Æàñðàé “ Ãîâü-Àëòàé àéìàã áîë Ìîíãîëûí õºãæëèéí çàäëààã¿é ¿¿ö” ãýñýí íü ç¿ãýýð ÷ íýã õýëñýí ¿ã áèø ýý...Áóÿíò-Óõààãààñ Àëòàé õ¿ðòýë áèäíèé äóíä õàìãèéí îëîí óäàà äàâòàãäñàí ¿ã áîë “Çàñàãò õààíû õºõ õàð÷óóä” ãýäýã ¿ã áàéëàà...Òýãýýä ÷ òýäíèé òºëººëºë áîëñîí “õàð” õýìýýõ òîäîòãîëûã ¿åèéí íºõºä íü ç¿¿æ ºãñºí àãóó èõ Ä. Íîðîâ, Ñ. Ï¿ðýâ, Ñ. Ëî÷èíòîíãóóä áàéëàà... Õàìãèéí öàãààí íü Í.Íàãààíáóó ãýýä áîäîõîîð ìºí ÷ îëîí õàðóóä óðàí çîõèîëä öàãààí ìºð òàòóóëæ äýý... Äýýðýýñ íü íýìýýä “õàð” õýìýýõ òîäîòãîëûã Ì.Ýðäýíýáàò, Ä. Öîãáàäðàõ íàð ÷ õ¿ðòñýí ë áàéäàã... ¯íýíäýý öàãààí ë ãýñýí ¿ã ø¿¿ äýý... Ýåð¿¿ëëèéí ñîíãîäîã æèøýý áîëñîí òà íàðòàà Àëòàé÷óóä áàÿðëàäàã ø¿¿ õýìýýí àéëòãàõ ìèíü... Àëòàé äàõü ¸ñëîëûí àæèëëàãàà Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí çàñàã äàðãà Ð.Öîãòáààòàðûí óóëçàëòààð ýõýëëýý. Ð.Öîãòáààòàð äàðãà, ýíý àéìãèéí çàñàã äàðãà íàðò óëàìæëàãäàí ¿ëäýõ õóâüòàé àéìãèéí õººðºã áîëîõ íóòãèéí îþó ýðäýíèéí ÷óëóóãààð ìºíãºí õàæ ÷èìýã òàâüñàí õººð㺺ð òàìõèëæ, ìºí äóíä ãàðûí îþó õóëààð ìýëòýëç¿¿ëñýí èíãýíèé óíäààãààð ñºí ò¿øëýý. Èéíõ¿¿ Ð.Öîãòáààòàð äàðãà àéìãèéíõàà àæèë áàéäëûã òàíèëöóóëëàà. Çàñàã äàðãà ìààíü èéì îëîí çîõèîë÷ ñýòã¿¿ë÷ èðæ áàéãàà áîëîõîîð áè íýëýýä äýëãýðýíã¿é òàíèëöóóëíà ãýæ ýõýíä àíõààðóóëñàí. Áèä ÷ õ¿ëýýöòýé ñîíñîæ, íóòàã óñíûõàí ìààíü èõ ë õºäºëìºðëºæ, èõ ë õºãæèæ, èðýýä¿éãýý èòãýëòýé õàðæ áàéãàà þì áàéíà ø¿¿ ãýõ ñýòãýëòýé ýíý óóëçàëòààñ ºíäºðëºëºº. Àéìãèéí çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçðààñ àéìãèéí ìóçåéã çîðüëîî...

Ìóçåé ãýäýã ýðòíèé àéë þì äàà...

Àëòàéí ìóçåé...Ýíä äýëõèéä õîâîðõîí ¿çìýð ÷ áèé, ìîíãîëä ãàíöõàí ¿çìýð ÷ áèé...àìüäðàë ÿìàð áàÿëàãòàé âý ...ýíäýýñ îëæ õàðæ áîëíî. Áèä ×.Ëîäîéäàìáûí òàñãààð îðëîî. Ýíä ¿íýíäýý àãóó èõ áè÷ãèéí õ¿íèé ãýðýýð îðñîí þì øèã ñàíàãäàæ áàéëàà... Ò¿¿íèé ýäýëæ õýðýãëýæ ÿâñàí ýä ç¿éë, îð øèðýý, ñîíñîæ áàéñàí ðàäèî öàã ñýëòýýñ ýõëýýä ãàð áè÷ìýë¿¿ä, áè÷ãèéí ìàøèí ýíý òýð... Òýð ÷ á¿¿ õýë îõèíäîî àâ÷ ºã÷ áàéñàí òºãºëäºð õóóð íü ¸ñîîðîî áàéëàà...Áóäàã íü õàëöàðñàí ÷ äóó íü õýâýýðýý ýíý òºãºëäºð õóóðûã ýãøèãë¿¿ëæ áàéñàí îõèí Ë. Íàñàíáàò íü áàë÷èð áàãûí õóðóóíû õýýòýé òºãºëäºðèéí òîâ÷ëóóð äýýð õàéð èòãýë àñãàí áàéæ äàðàõäàà ààâûãàà õè÷íýýí èõ äóðñàà áîë... Òýð ýíý òºãºëäºðèéíõºº àðä 纺ëºí ñóóæ ààâäàà çîðèóëàí äóóíû ø¿ëãèéí èõ ìàñòåð ×.Äàãâàäîðæ ãóàéãààð áè÷¿¿ëñýí ø¿ëãýíä àÿëãóó õèéñíýý ººðºº äóóëæ ñîíèðõóóëëàà... Ìóçåéí õºõ ñàëõè àÿíäàà çàìõàð÷ õ¿ì¿¿íèé ñýòãýëä á¿ëýýí àìüñãàë íààøëàõóé ìýò áîëæ...Ë. Íàñàíáàò õ¿íäýòãýëòýéãýýð áîñîí èéì íýã äóó ààâäàà çîðèóëñàí þì äàà ãýõ íü ÿìàð ýðõýìñýã, ýëãýìñýã áàéñàí ãýý÷... Óíøèã÷ òà Ë.Íàñàíáàòûí “Îð÷ëîíãèéí ñàéõàí õ¿¿õí¿¿ä”- èéã àÿëäàã ë áèç äýý... Òèéì ë àÿëãóó ò¿¿íèé ç¿ðõ ñýòãýëýýñ óðñàí ãàðñàí þì ø¿¿ äýý... Ìóçåéí õ¿íäýòãýëèéí äóðñàìæ ä¿¿ðýí äýâòýð íýã äóóñàæ, õî¸ð äàõü íü ýõëýýä ÷àìã¿é õóóäàñ ýëýýæýý. Èõ çîõèîë÷èéí õ¿¿õä¿¿ä ìóçåéí ¿çìýðèéã áàÿæóóëæ íîì ÑÄ, ãàð áè÷ìýë çýðýã îëîí äóðñãàëòàé ç¿éëèéã áýëýãëýëýý... Äóðñàìæèéí äýâòýðò Ñ.Ëî÷èí ãóàé ¿ã áè÷èæ áóñàä íü ãàðûí ¿ñãýý ¿ëäýýëýý...

Ýíý ìóçåéí õ¿íäýòãýëèéí õîéìîðò ò¿¿íèé õýëñýí “ Àìüäðàë ãýäýã òîîñ õºäºëãºæ ÿâàõûí íýð áèø. Àìüäðàë ãýäýã ººðèéí áîëîí áóñäûí àìüäðàëûí òºëºº òýìöýæ ç¿òãýõèéí íýð” õýìýýõ óõààíò ¿ãèéã òàõüæýý... Àéìãèéí ìóçåé èõ çîõèîë÷èéí íýðýìæèò ñóðãóóëü õî¸ð çàìûí õî¸ð òàëä îéðõîí õàÿà õàòãàñàí þì áàéíà. Àëòàé õîòûí ãýãäýõ, àëáàí ¸ñíû õýëýýð áîë Åñºíáóëàã ñóìûí àðâàí íýãýí æèëèéí õî¸ðäóãààð äóíä ñóðãóóëü ò¿¿íèé íýðýìæèò ñóðãóóëü... Íýðýìæèò ñóðãóóëèéí õ¿¿õä¿¿ä ñóðàã÷èéí äýäãýð ä¿ðýìò õóâöàñàà ºìñºí ãàäíàà æàãñàæ óðàí á¿òýýë÷èä, èõ çîõèîë÷èéí õ¿¿õä¿¿ä, àéìãèéí òºëººëºã÷äèéã õ¿ëýýí àâëàà... Îëîí æèëèéí ºìíºõ ¿éë ÿâäëûã ñàíàãäóóëæ áàéëàà... Ýíä ñóðãóóëèéí íýðýìæèòèéí õàÿã, áèëýã òýìäýã áîëñîí õ¿ðýë õººìëèéã íýýõ àæèëëàãàà áîëëîî... Èõ ë ñýòãýë õºäºëñºí ¿éë ÿâäàë ä¿¿ðýí áàéñíû íýã íü ÿàõ àðãàã¿é ýíý. Ñóðãóóëèéí çàõèðàë Î.Ò¿âä ¸ñòîé òºðòýé ¿ã õýëæ, çî÷äûã ñóðãóóëèéíõàà áîñãîîð óðèí çàëëàà... Òàíõèì, êàáèíåòàà ¿ç¿¿ëëýý... Ìîíãîë õýë óðàí çîõèîëûí êàáèíåòýä íü îðëîî. Õè÷ýýë îðæ áàéíà. Êàáèíåòèéí ýðõëýã÷ ìîíãîë õýë óðàí çîõèîëûí áàãø ̺íõöýöýã ãýíý... Ñóðãóóëü óðëàãèéí çààëàíäàà áàãø ñóðàã÷äûí áè÷èë êîíöåðò ¿ç¿¿ëæ, èõ çîõèîë÷èéí îé óãòñàí îëîí àæëàà ä¿ãíýæ øàãíàë óðàìøëàà ãàðäóóëëàà... Èéíõ¿¿ Àëòàéä ×.Ëîäîéäàìáààð àìüñãàëñàí ºäð¿¿ä ¿ðãýëæèëñýýð áàéëàà...

Îíîë ïðàêèòêèéí õóðàë áóþó ×àäðààáàëûí Ëîäîéäàìáà ñóäëàë

Àðäûí äóó á¿æãèéí “ÀËÒÀÉ” ÷óóëãàä áîëñîí ýíý îíîë ïðàêòèêèéí õóðàëä õî¸ð ¿íäñýí èëòãýë õýëýëö¿¿ëæ îëîí õ¿í ¿ã õýëæ, Ëîäîéäàìáûí îéí õ¿ðýýíä çàðëàñàí èëòãýë, ýññý áè÷ëýãèéí òýðã¿¿í áàéðûí øàãíàëòíóóä èëòãýë, ýññýãýý óíøèæ ºã뺺...Îíîë ïðàêòèêèéí õóðëûã àéìãèéí áîëîâñðîë ñî¸ëûí ãàçðûí äàðãà Æ.Ýðäýíýý óäèðäëàà. Õóðëûí ¿ð ä¿íã òýìäýãëýæ, îéã çîõèîí áàéãóóëàõ àéìãèéí êîìèññèéí äàðãà , àéìãèéí çàñàã äàðãûí îðëîã÷ Ø. Ýðäýíýáàò òîâ÷ ¿ã õýëñýí... Ýíý õóðàë äýýð ÌÇÝ-èéí øèíýõýí ãèø¿¿í ìîíãîë õýë óðàí çîõèîëûí áàãø Ø.Öîîäîë íýã ñîíèðõîëòîé èëòãýë òàâüëàà. Òýð “×.Ëîäîéäàìáûí óðàí á¿òýýë äýõü óðàí ÷àäâàðûí çàðèì àñóóäàë” èëòãýëäýý íýã ñîíèðõîëòîé ñóäàëãàà õèéæýý.. . Ø.Öîîäîë: “ Àãóó èõ çîõèîë÷ ×.Ëîäîéäàìáà: çîõèîë á¿òýýëäýý àðâàí íýãýí Äóëìàà, òàâàí Äîëãîð, íàéìàí Äîðæ, òàâàí Ýðäýíý, äºðâºí Òºìºð, äºðâºí Áàäàð÷èéã ä¿ðñýëñýí òóõàé þì. Ýäãýýð Äóëìàà, Äîëãîð, Ýðäýíý, Òºìºð , Áàäàð÷óóä íü õîîðîíäîî èõ ë òºñòýé èæèë ñýòãýëòýé, òýìöýëòýé ç¿òãýëòýé íýãýí áàéãààã çîõèîë á¿òýýëýýñ èø òàòàí òîäðóóëæ ºãñºí íü ÷óõàìäàà Ëîäîéäàìáûí á¿òýýë ñóäëàëä øèíýëýã ç¿éë áîëæýý... Ìàãàäã¿é èëòãýã÷ ìààíü ýíý èëòãýëýý “Óòãà çîõèîë óðëàã” ñîíèíä èëãýýæ, îëíû õ¿ðòýýë áîëãîîñîé ãýæ òóéëààñ õ¿ñýæ áóéãàà äàøðàìä ºã¿¿ëñ¿... Îíîë ïðàêòèêèéí õóðàëä òàâüñàí ººð íýã èëòãýë áîë “Æèíõýíý õ¿í áîëæ òºëºâøèõºä ×.Ëîäîéäàìáûí óðëàñàí ä¿ðèéí íºëºº” ñýäýâòýé áàéëàà. ×.Ëîäîéäàìáûí çîõèîë á¿òýýëýýð ºñâºð ¿åèéã ñóðãàæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ òàíèí ìýä¿¿ëýõ õ¿í áîëãîõîä õýðõýí íºëººëºõ òàëààð èëòãýëýý. Èëòãýëèéã àéìãèéí áîëîâñðîë ñî¸ëûí ãàçðûí ìýðãýæèëòýí äîêòîð /Ph/ ß.Ñýíäýðìàà òàâüæ õýëýëö¿¿ëëýý... Èëòãýëòýé õîëáîãäóóëàí îëîí õ¿í ñàíàë õýëæ, ººðèéí áîäëîî èëýðõèéëñýí. Ìîíãîë óëñûí ñî¸ëûí ãàâüÿàò , ýðäýìòýí çîõèîë÷ Ñîíîìûí Ëî÷èí: “Áè Íàöàãäîðæ ñóäëàëä îðóóëñàí õóâü íýìýð øèãýý “Ëîäîéäàìáà ñóäëàë”-ûã õºãæ¿¿ëýõýä ýíý áèå ñýòãýëýý çîðèóëíà” õýìýýí àìàëñàí íü íýã ë ñàéõàí áàéëàà.

ßðóó íàéðãèéí áàÿð áóþó íîãòíû îðîíä õàçààð...

ßðóó íàéðãèéí áàÿðûã øàãíàëûí õóðààð ìÿëààëàà. ×.Ëîäîéäàìáûí íýðýìæèò øàãíàëòíû òîîã ãóðâààð ºñãºëºº. ÌÇÝ-èéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷, ÌÇÝ-èéí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë Õ.×èëààæàâ “Öàõèóð òºìðèéí äóóëàë” ø¿ëãýýðýý, Ìîíãîëûí ÷ºëººò çîõèîë÷äûí õîëáîîíû øàãíàëò çîõèîë÷, ñýòã¿¿ë÷ “Áºõ “ ñîíèíû ýðõëýã÷ Ø.Ìÿãìàð àëòàéí ÿðóó íàéðàã÷äûí á¿òýýëýýð õèéñýí ò¿¿âðýýðýý, óðëàãèéí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí çóðàà÷ Öîãçîë “Òóíãàëàã òàìèð” êèíîíû çóðàà÷èéí á¿òýýëýýðýý òóñ òóñ õ¿ðòëýý. ̺í Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí “Àëòàé” ðàäèîãèéí ñóðâàëæëàã÷ Ä.Ëõàãâàñ¿ðýí “Óòãà çîõèîëûí òºëºº” õ¿íäýò òýìäãýýð øàãíàãäñàíûã ãàðäóóëëàà... ÌÇÕ-íû æóóõ áè÷ãýýð õî¸ð õ¿í øàãíàãäñàí áàéíà.

Ýíý ºäðèéí õàìãèéí òîì ¿éë ÿâäàë áîë ÿðóó íàéðãèéí áàÿð áàéëàà. ßðóó íàéðãèéí áàÿðò òºâ õºäººãèéí 30 ãàðóé ÿðóó íàéðàã÷, ø¿ëýã÷èä ¿ãýí õ¿ëãýý óðàëäóóëëàà. Ñóì áîëãîí íýã ø¿ëýã÷èéã ñîéæ èðæýý. ßðóó íàéðãèéí áàÿðûã ÿðóó íàéðàã÷ Ä. Ãîìáîæîâ õºòëºí ÿâóóëëàà. Äóóíû ø¿ëãèéí òóðøëàãàòàé ÿðóó íàéðàã÷ õºäºº íóòàãòàà øàâèëàí ñóóæ á¿òýýë òóóðâèëàà òóóðâèæ áàéãàà ýíý õ¿íèé ñýòãýë äîîð õºãëºãäºí áóé ÿðóó íàéðàã÷èä áàéðàà ýçýëëýý... Õàìãèéí îëîí ø¿ëýã÷ýý íààäàìä ñîéñîí íü Õºõìîðüò ñóì áàéëàà... Ýíý ñóìààñ àõìàä ø¿ëýã÷ Ë.¯ðæèí, ÌÇÝ-èéí ãèø¿¿íèé ¿íýìëýõýý ýíý ¿åýð ãàðäàæ àâñàí È.Ñîäíîìæàìö, ×.Ëîäîéäàìáûí íýðýìæèò øàãíàëûã õ¿ðòýýä õýäõýýí ìèíóò áîëæ áàéãàà çîõèîë÷ ñýòã¿¿ë÷ Ø.Ìÿãìàð, ×.Ëîäîéäàìáûí íýðýìæèò õî¸ðäóãààð ñóðãóóëèéí áàãø Ä.Áààâãàé òýðã¿¿òýí áàéëàà. ßðóó íàéðãèéí íààäàìä òºâººñ èðñýí ÿðóó íàéðàã÷äààñ ÌÇÝ-èéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷ Ø.Áàòæàðãàë íîãò áèø õàçààð ãàíçàãàëæ èðñíèéã, ÌÇÝ-èéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷ Ë.Ìÿãìàðñ¿ðýí ãàíçãàëæ èðñýí íîãòîî õàéæ ÿâààä õîöîðñíûã ýñ òîîöâîë á¿ðýí á¿ðýëäõ¿¿íýýðýý ä¿¿ðýí ñàéõàí ÿðóó ¿ãñèéí ÷óóëáàð áîëëîî...ßðóó íàéðãèéí áàÿðò Áóãàò íóòãèéí óóãóóë çàëóó ø¿ëýã÷ Íÿìõèøèã “Áºãòºð õºõ ºâñ” õýìýýõ òàíèë ø¿ëãýýðýý “ò¿ìýí ýõ” áîëæ, çàëóó ø¿ëýã÷ Ì.Ñàéíáóÿí àìàí õ¿ç¿¿ëæ, ãóðàâäóãààð áàéðûã ÿðóó íàéðàã÷ Ã.×àðäàã, Ì.Áèëèãñàéõàí õî¸ð õóâààæ ýçýëëýý... Õàðèí òóñãàé øàãíàëûã Áàÿíõîíãîðûí îíãîöíû áóóäàë äýýð ×.Ëîäîéäàìáûí õî¸ð îõèíä îëîí ñàéõàí õàéðûí ø¿ëýã óíøèæ ºãñºí ãàâüÿàãààðàà ÿðóó íàéðàã÷ Ø.Áàòæàðãàë õ¿ðòëýý... Òýð èéíõ¿¿ íîãò àíäóóð÷ õàçààð àâ÷èðñàí ÷ õàçààðëàõ ø¿äëýíòýé áîëñîí àæãóó...

Îääûí õ¿ðýýëýí ò¿ãñýí õîéíî çàñàã äàðãûí õ¿ëýýí àâàëò áîëæ, øîã çîõèîë÷ À.Àìàðñàéõàí ÷óóëãûíõíààñ ºðñºæ õ¿ëýýí àâàëòûã íýýñýí ÿâäàë áàéëàà... Òýð ýíý óäàà õîøèí óðòûí äóó áèø, õîîëîéí öàðààòàé òàâèóõàí ìîíãîë àðäûí äóó õ¿íãýí¿¿ëëýý...Õîð øàð áàéíà ãýñýí øèã “Àëòàé” ÷óóëãûõàí ÷ àÿ äóóãàà ºðãºæ, çîõèîë÷èä ìààíü àìàí õóó÷èéã àìàí çîõèîë áîëòîë ÿðèëöàæ íýãýí ¿äøèéã ìàíöóéëëàà.

ßí÷èëûí àìíààñ Õîíãîð òîëãîé õ¿ðòýë...

Ýíý ºäºð 9-ð ñàðûí 9 áàéëàà. ªã뺺 ýðòëýí áîññîí óðàí á¿òýýë÷èä èéø òèéø õîëõèí çàðèì íü “òóñëàìæ” äóóäàí õºë õºäºë㺺íòýé. ªã뺺íèé öàé óóãààä òýðãýíäýý ñóóæ, ßí÷èëûí àìûã çîðüëîî. Ýíä èðýõýä õàâðûí 纺ëºí øàð ºäºð õà÷èí òàíñàã èðæ áàéãàà öàã øèã ñàéõàí áàéõ þì. Ñàéõàí íàìàðæèæ áàéíà óó ãýõýä õ¿í óóðëàìààð öýë íîãîîí çóí. Òààíûí íÿëõ ¿íýð õàìàð öîðãèí àãü í¿äýëñýí áîð ãàçàð, íÿëõàðñàí ýõ øèã ë íàìàéæ áàéíà. Àãóó èõ çîõèîë÷èéí òºðñºí òîîíîòûí áóóðü áàéíà. Ààðöíûõ íü õî¸ð ÷óëóó ñàëõè äàðààä ç¿¿í õàÿàíä íü... Ýíý õî¸ð ÷óëóóã ×.Ëîäîéäàìáà ãóàé íýã èðýõäýý: Ààðö äàðäàã õî¸ð íîãîîí ÷óëóó ãýæ õàéæ îëîîä ÿã ë ìºí 人. Õ¿¿õýä àõóéí þìûã åð ìàðòäàãã¿é ãýý÷ õýìýýí îëçóóðõàæ áàéñàí òóõàé ×. Ëîäîéäàìáà ñóäëàà÷ Á.Ãàíáàò ñóäàëãààíäàà èø òàòñàí áàéäàã... Ýíä áîñãîñîí ïàéç á¿õèé ñàìáàðûí äýðãýä óðàí á¿òýýë÷èä çóðàã õºð㺺 òàòóóëæ, áóóðèí äýýð íü ãýðò íü áàéãàà þì øèã òîéðîí ñóóæ õóó÷èëöãààëàà... Ýíý áóóðèí äýýð 5 óäàà èðñýí ×.Ëîäîéäàìáûí øàãíàëò çîõèîë÷ Ç.ÿíñýí, ÿðóó íàéðàã÷ Ã.×àðäàã, Ä.Ëõàãâàñ¿ðýí ãýýä õýä õýäýí õ¿í áàéëàà. Àíõ 1983 îíä ç¿¿í ýíãýðèéíõ íü öîõèî ÷óëóóí äýýð “×.Ëîäîéäàìáà ýíä òºðñºí” ãýæ áè÷èæ áàéñàí ò¿¿õòýé ãýíý... ¯ð õ¿¿õä¿¿ä íü èäýý áóäàà áîëæ, ãýðèéí áóóðèéã òîéðóóëàí ñ¿¿ ºðãºëºº. Àðö óíãàñãàí àðèóëæ ààâûíõàà ãýðèéí áóóðèíä ºâäºã ñºõðºí ìºðãºæ áàéëàà. Òàéøèð ñóìûí çàñàã äàðãà Ñ.Ï¿ðýâäîðæ òýðã¿¿òýé íóòàã óñíûõàí íü ÷ èðëýý... “Àëòàé” ÷óóëãûõàí “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàíû ä¿ð¿¿äèéã á¿òýýæ òîãëîñîí íü ñîíèðõîë òàòàæ áàéñíûã ýíä ºã¿¿ëñ¿... ßðóó íàéðàã÷ Ä. Ëõàãâàñ¿ðýí ßí÷èëèéí àìíû ãýðèéí áóóðèíû òóõàé ø¿ëãýý äóóäàæ “Ýðäýíý çàñãèéí óíàãà” õºã àÿëãóó íýìëýý... Äóó õóóð, ñàéõàí ñýòãýëèéí ýãøèã ñîíññîí óóë óñ áàÿðëàà áèç ýý...

Òàéøèð ñóìàí äàõü èõ á¿òýýí áàéãóóëàëò “Óëààí áîîì”-ûí óñàí öàõèëãààí ñòàíö ...

Ýíý èõ á¿òýýí áàéãóóëàëòûã õýí õèéâ ýý... Çàâõàí ãîëûí óñûã áîîãîîä öººí õîíîæ áàéãàà ÷ íýã èõ öýíõýð íóóð ¿¿ñ÷ýý... Íóóðûí öààäòàé õýäýí õàð òîëãîä áàéíà. Ýíý òîëãîä äàëä îðîõûí öàãò ë ñòàíö á¿ðýí õ¿÷èí ÷àäëààðàà àæèëëàõ ãýíý... Óóë í¿õýëæ, óñ áîîæ áàéãàà ýíý á¿òýýí áàéãóóëàëòûã ¿çñýí õ¿í ãàéõøðàí ýðãýëçýõýýð þì. Óñíû ò¿âøèí ìèíóò á¿ðèé íýìýãäýæ áàéíà. Ýíä ¿¿ñýõ íóóð íü 3 êì ºðãºí 17 êì óðò òàëáàéòàé áîëîõ ãýíý... Íóóðàíäàà þó ãýæ íýð ºãºõ þì áîë äîî... 300 ãàðóé ìåòð óðò òóííåëü äîîãóóð ÿâàõàä áàñ ë ñ¿ðäìýýð áàéñàí ø¿¿...Èéì á¿òýýí áàéãóóëàëò ¿íýíäýý îäîîõîíäîî ìîíãîëä àíõíûõ áîëîëòîé. Óñûã ãàë áîëãîõ ýíý öàõèëãààí ñòàíö ýíý îíû òºãñãºë ð¿¿ èë÷, ãýðëýý õî¸ð àéìàãò ò¿ãýýíý ãýæ áîäîõîîð áàõàðõàëòàé. Èë÷ ãýðëèéã áýëýãëýõ èõ Çàâõàí ãîë ÷èìýý ÷àãíàí íóóð “àìàëæ” áàéíà. Íýã ë ºäºð íóóð ìýëòýð÷ Çàâõàí ãîë óìðûã çîðèí ìÿðàëçàíà. Òýð ºäºð óäàõã¿é áîëîëòîé.

Îðîé íü Òàéøèð ñóìûí ñî¸ëûí òºâä “îëîí íèéò” áîëëîî. Õàøèðûí áóóðü çààæ ýíý “îëîí íèéò” äýýð íàãàö çýý áîëîõ Äàðâèéí õî¸ð ãàâüÿàò ë ãÿëàëçàæ áàéâ ø¿¿... Õîòîîñ èðñýí ãàíö á¿ñã¿é çîõèîë÷ Ã.Áîëîðìàà ìààíü á¿æãèéí àÿ á¿õýíä áîñ÷ õºëèéí ÷èëýýãýý íýã ãàðãàõ øèã áîëëîî... Ã.Áîëîðìààãèéí áàãø Ñ. Ï¿ðýâ áààâàà áîëîõîîð “îëîí íèéò” äýýð äóóëñàí Áàéãàëüìààã òàéçíû àðààñ “îëçëîí” á¿æãýíä óðüñàí ÿâäàë áàñ ë íýã “ñþðïðèç” áàéëàà... Òàéøèð ñóì ¿íýõýýð àëäàðòíóóäûí íóòàã ãýäãèéã õ¿íäýòãýëèéí áàãàíàíààñ áýëýýõýí ìýäýæ áîëîõ þì. Ýíý íóòãààñ àðâàí ãàâüÿàò òºðæýý... Àëäàðò äóó÷èí Ïîâðîí, çóðàà÷ Áàëäóóãèéí Øàðàâ ýíý íóòãèéíõ...Ìîíãîë óëñûí áààòàð Õàÿíõÿðâàà ýíä ìýíäýëæýý... Òºðèéí õîøîé øàãíàëò ×.Ëîäîéäàìáûí óñ íóòãèéõàí àëäàðòíóóäààðàà ãàéõóóëàõààñ ººðã¿éã î÷ñîí õ¿í á¿õýí õýëæ áàéñíûã íýìýí ºã¿¿ëñ¿... Òàéøèðò ×.Ëîäîéäàìáûí “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàíû 40 æèèéí îéä çîðèóëñàí íîìûí õºøººíèé íýýëò áîëëîî. Èéíõ¿¿ äóó õºøººòýé áîëñîíòîé íýãýí àäèë àíõ óäàà íîìîíä õºøºº áîñãîëîî... Õºøººí äýýð “Ç¿¿íèé ìàãíàé ðàìàí÷èéí 90, Çóóíû ìàíëàé ðîìàíû 40 æèë ãýæýý...” Ýíýõ¿¿ íîìûí õºøººã òîéðóóëàí íîìûí áÿöõàí öýöýðëýã óðãóóëæ õàéñ õàøëàãà õèéãýýñýé ãýæ ýðõýì íºõäºä õè÷ýýíã¿éëýí õ¿ñýæ áàéãààãàà ýíý òýìäýãëýëýýð äàìæóóëàí çàõüÿ. Òàéøèð ñóì èéíõ¿¿ àëäàðò õ¿¿ãèéíõýý á¿òýýëèéã ìºíõæ¿¿ëëýý...

Õîíãîð òîëãîéã çîðüñîí õîðîì áóþó...Öàõèóð òºìºðèéí äóóëàë

Ýíý ºäºð 9-ð ñàðûí 10. Òýíãýð íàðààðàà ãî¸æ, õàñàã Æàðãàëàíòûí ãóðâàí îðãèë ¿¿ë ýðõë¿¿ëýí ºã뺺 áîëæ áàéíà. Äýëõèé òººðºì Äýëãýðèéí òàëä õààø õààøàà õàðààö ºí÷èí ãàíö òîëãîé áàéäàã. Ýíý òîëãîéã “Õîíãîð òîëãîé” ãýõ. Íóòãèéõàí Õîíãîð õàéðõàí ãýæ äýýäëýíý... Ýíý òîëãîéí àð øèë äýýð æèë æèëèéí öýðýã ýðñ íýðýý äóóäóóëæ ýõ îðíîî õàìãààëàõààð ýð öýðãèéí àëáàíä ìîðääîã ñîí. Ìèíèé áèå îäîîãîîñ 27 æèëèéí òýðòýý ìºí ë ýíäýýñ íýðýý äóóäóóëàí ýõ îðíûõîî öýðãèéí àëáàíä ìîðäîæ áàéñàí áóþó... Òóõàé òóõàéí æèëä ýíäýýñ ë àéìàã íü ýð öýðãèéíõýý àëáàíä ìîðäîæ áóé ýðñýýñ “äýýæ” õýìýýí íýã öýðýã àâ÷ ¿ëääýã ñýí... Èíãýýä áîäîõîîð ýíý òîëãîéã “äýýæ” òîëãîé ÷ ãýìýýð ýý... ßìàð áîëîâ÷ Äýëãýð ñóìûí íóòàãò îðøèõ ãóðâàí èõ õàéðõíû íýã ýý... Ýðèéí õèéìîðü õóðãàñàí ýíý õàéðõàíòàé õàðàà áàðààíäàà Áóãà õàéðõàí, Òàðëàí õàéðõàí ãýýä ÷àíäìàíü ãóðâàí õàéðõàíàà Äýëãýð÷¿¿ä ø¿òýí äýýäýëñýýð èðæýý... Àëäàðò “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàíû ãîë áààòàð Öàõèóð Òºìºð ýíý ë íóòàãò àäóó õººæ äàâõèñàí òýð ä¿ð ýíä ÷óõàìäàà àìèëæ ìºíõºðñºí áàéõ þì... “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàíû 54-ð òàëä :Ò¿¿íèé íóòàãòàà î÷ñîí òóõàé: “Òºìºð áàÿð æàðãàë áàäàðñàí õóðö í¿äýýð ýðãýí òîéðíûã àæèãëàí õàðàõàä òýðòýý ºìíº ñóóíàãëàñàí õºõ ìàíàíãèéí äóíä Òàðëàí õàéðõàí æèðýëçýí õàðàãäàâ. Òºìðèéí í¿äíýýñ íóëèìñíû äîãîëîí äóñàë ãàð÷ õàöðûí íü õàæóóä øèðõýã ñóâä øèíãýñýí þì øèã òîãòîâ” õýìýýí ä¿ðñýëñýí áàéäàã... ªíººäºð òýãâýë ýíý ë Õîíãîð õàéðõàíû îðîéä ò¿¿íèé õºøººã áîñãîõîîð øàâûã íü òàâüëàà... Ýð õ¿íèé õèéìîðü ñ¿ëäèéã äóóäñàí ýíý õàéðõàíä Öàõèóð Òºìºðèéí õºøºº íàð ñàëõè øèíãýýí ñ¿íäýðëýõ íü ýý...Ýíý ë íóòãèéí óíàãàí õ¿¿ Õàéäàâûí ×èëààæàâ “Çàñàãò õààíû íóòàã öýíõýð ºíãºòýé õàðàãäàíà” õýìýýí õèéìîðü îðøñîí õàéðõàí äýýðýýñýý óíøèíà ÷èíýý ñàíààã¿éãýý õýëæ áàéëàà... Ñ¿õáààòàð àéìàãò Òîðîé áàíäèéí àâàðãà õºøºº áèé... Òýãâýë “Çàñàãò õàíû õºõ õàð÷óóä”-ûí íýðèéí õóóäàñ áîëñîí Öàõèóð Òºìºðèéí õºøºº ýíä áîñîõ íü ýý... Èõ çîõèîë÷èéí ìýíäýëñíèé 90, çóóíû ìàíëàé ðîìàí “Òóíãàëàã òàìèð” ðîìàí òóóðâèñàíû 40 æèëèéí ñ¿¿äýð çýðýãöñýí ýíý òýìäýãëýëò ºäºð õîíîãóóä áàÿëàã ºðãºí àãóóëãàòàé áîëæ ºíäºðëºëºº... Èõ çîõèîë÷èéí îéã òýìäýãëýõ àéìãèéí êîìèññ ¿íýõýýð ñàéí àæèëëàæ èõ ç¿éë á¿òýýæýý. Îé òîéðóóëàí çîõèîí áàéãóóëñàí á¿òýýë÷, òàíèí ìýäýõ¿éí ÷èãëýýèéí îëîí àæèë íü õ¿ì¿¿ñò ìýäëýã áýëýãëýæýý. Àëòàé÷óóä ×. Ëîäîéäàìáàà ÿìàð èõ ìýääýãèéã áýëõíýý õàðóóëëàà... Îéí àðãà õýìæýýã ñýòãýë èòãýëýý äýâñýæ èâýýí òýòãýñýí Ìîíãîë òàìõè ñî êîìïàíè, Ìîíãîëûí çîõèîë÷äûí õîðîî, Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð, çîõèîë÷èéí ¿ð õ¿¿õä¿¿äýä òàëàðõàæ áàéãààãàà òºãñãºëä õàäàã áîëãîí äýýäëýå...

Õîíãîð õàéðõàíû îðîé äýýðýýñ óíøèã÷ òà îëîíäîî :

Ýðäýíý çàñãèéí óíàãà óó äàà

Ýðìýã áîëîîä õîíãîð óó äàà

Ýëñýí òîëãîéí ºâºðò õºº

Ýðãýæ õàðèàä óóëçàíà õºº

Òîâîî çàñãèéí óíàãà óó äàà

Òîâîëçîñ ãýýä æîðîî äîî

Òîäðîõ ¿¿ðèéí ãýãýýãýýð õºº

Òîâ÷èëñ ãýýä î÷íî äîî õºº õýìýýí äóóëàõ “Àëòàé” ÷óóëãûí äóó÷èí Áàòñàéõàíû öýýë ñàéõàí õîîëîéãîîð “Ýðäýíý çàñãèéí óíàãà”-ûí àÿëãóóãààð ¿äýæ áàéíà ...

2007 оны 9 дүгээр сар 13

Àëòàé-Óëààíáààòàð

Ýõ îðîí ñóìààñ ýõýëíý.

Ë.̺íõòºð / ÌÇÝ-èéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷, ñýòã¿¿ë÷, äîêòîð /Ph/

БАГЫН МИНЬ ТӨРХИЙГ ХАДГАЛСАН ХӨХМОРЬТОО БАДАГ БАДГААР САНАХ ЮМ.

“...Уулынхан минь? Зэлүүд нүцгэн хадаа хайрлагтун. Энэ хад та нарт сайн сайхныг өгсөн нь бага боловч энэ хадгүйгээр танай нутгийг танай нутаг гэх юмгүй бөгөөд газар нутаг үгүйгээр хөөрхий уулыханд эрх чөлөө үгүйсэн билээ.Үүнээ хамгаал. Үүнийхээ төлөө тулалд. Та нарын сэлмийн хангинах чимээ булшин дахь миний нойр зүүдийг таатай болгох болтугай”

/Расул Гамзатов ”Миний Дагестан” номоос /

Би багадаа хаврын сүүлчээс намрын дунд хүртэл хөл нүцгэн л элчилгүй улаан элсэн дээгүүрээ таваргаж явдаг байсан. Тэр үе маань их л тодхон санагдах болж. Төрж өссөн газар нутагтаа энэ биеэрээ ийм ойрхон байсны минь ач буян шингэж одоо хүртэл хоолой өвдөх энэ тэр нь бараг үгүй шүү...Нутаг минь надад гүн бат шингэжээ. Ийн бодоод сайхан нутгийнхаа зүг “сэтгэл”-ээ нэгэнтээ гүйгүүл морин мэт алдлаа... Хөхморьт минь миний багын дүр төрхийг одоо ч тос даасан борлог толгод, том том элсэн манхан, шорвог голдуу устай худгийн асгартаа хадны сүг зураг шиг хадгалсаар л байгаа. Энгийн нүдэнд харагдахгүй ч сэтгэлийн мэлмийд гэрэлтсээр авай. Манай сум энэхэн монгол даяхнаа юугаараа алдартай билээ гэж хүү нь одоо ухааны голомтдоо тухлан бодож сууна. Расул Гамзатов өөрийн төрсөн уулын бяцхан тосгоноо дэлхийн дайдад хүртэл алдаршуулсан байдаг. Түүний “Миний Дагестан” бол үнэндээ нэг л сумын түүх юм. Хөхморьт гэхээр нэг их элсэн манхан л сэтгэлд бууж, тэр их элсэн дунд яаж шүү амь зуудаг юм бол гэж эвгүйцэн бодох сэтгэлгээ олон хүнд байдаг. Энэ нь үнэндээ манай сумын онцлог юм даа. Миний бие “Элсээ идэцгээе” гэж цөлжилт элсний нүүлтийн тухай радио цуврал нээгээд нэг жилийн нүүр үзлээ. Олон хүн ярьж, санаа оноогоо хэлж байх юм. Энэ нэр үнэндээ Хөхморьтын элсэнд төрсөн болохоор л миний оюунд буусан юм л даа...Би аль нэг хангайн суманд, аль эсвэл аймаг хотын төвд төрж өссөн бол ингэж төсөөлөх ч үгүй байсан. Хөхморьт минь Их монгол элсний баруун хаяа түшиж суурьшаад бас ч чамгүй олон жил болжээ. Ажийн бор, Баяндэлгэрийн памбагар цагаан, Сайханы айраг гэдэг...Сумаа алдаршуулсан үйл ажил, ёс заншил гэдэг сайхаан. Түүн лугаа Хөхморьтын суль цулхир гэвэл бас ч олон хүн мэдэх болжээ... Энэ хоёр ургамал тэр л их элсэнд минь ургаж, Хөхморьтыхон суль, цулхираа намрын намарт түүж хүнсэндээ хэрэглэсээр өдгөөг хүрсэн юм. Хүнсний ч, эмчилгээ сувилгааны ч ач холбогдол ихтэй энэ хоёр амуугаараа сум маань тойрсон аймаг сумандаа, бүр нийслэлд ч алдраа түгээсээр л байна.

Ер нь Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт сум болвоос 629 мянган га нутагтай. Засаг захиргааны 4 багтай, 100 шахам мянган малтай, 500 гаруй өрхтэй, 2000 гаруй хүнтэй нэг л жижиг сумын жишигтэй л дээ. Энэ нь чухал биш ээ...Энд үеэс үе дамжин аж төрж байгаа нутаг усныхан л чухал. Бид мэтийн төрж өссөн нутгаасаа эрт гарч амьдрал хөөсөн хүмүүст Хөхморьтыг минь эзэнтэй байлгаж байгаа нутгийхан л хамгийн үнэ цэнтэй нь санагддаг юм шүү...Сайнтай ч муутай ч тэр л элсэн хонхортоо Хөхморьтыхон гэж хэлүүлж, Хөхморьтыхон гэж бүртгүүлж яваа нутгийн ахан дүүс минь та нарынхаа дунд сэтгэлийн хүлэг морио үе үехэн илгээдэг шүү...

Манай сумаас төрсөн нэрт дипломатич, улс төрийн зүтгэлтэн Дагвын Цахилгаан “Огт оргүйн толь” номондоо: ХӨХМОРЬТ- Гурван аймгийн залгаа, /Говь-Алтай, Завхан, Ховд/ гурван их ай савын уулзвар /Их нууруудын хотгор, Хүйсийн говь, Их Монголын элсний өвөр хормой, Алтайн их уулсын салбар Ловон, Бэрх, Сээр, Сэрвэн, Аргалант, Ташаагийн нуруу/, гурван их усны хаяа /Дөргөн нуур, Завхан гол, Сангийн далай нуур/, тэгш баян, тэнүүн уудам, өөдрөг заяатай, өндөр босготой үлэмжийн сайхан нутаг” гэж тодорхойлсон байдаг. Тэгээд ч Оросын алдарт зохиолч Некрасов “Төрсөн нутгийн байгальд муухай юм байдаггүй” гэж их л онож хэлсэн бүлгээ. Би Хөхморьтоороо, Хөхморьт минь надаар дуудуулах хувь заяа ганцхан л оногдсон. Үүндээ бахархнам. Нэгэнтээ нутагтаа очоод цөөн хонож билээ. Тэнгэр тольдсон цэнгэг нуур Дөргөнийхөө хөвөөнд бодол бэлчээж суухуй... Би энэ л нутагтаа өдий хүртлээ байсан бол нутгаа ингэж сайхнаар төсөөлөн бодож, гүн хүндэтгэлтэй хандах бол уу гэх нэг ухаан зурсхийж билээ...Хүн нутгаасаа хол байх бүрий л нутгаа улам ихээр ээнэгшин бодож, гэгээн тунгалагаар төсөөлж, шүтэн дээдэлж, шүншиглэн залбирдаг ажаам...Хөхморьтыхон Их монгол элсээ дээдэлж, үнэндээ энэ олон жил “Элсээ идэж” амьдарсан юм. Энэ бол Хөхморьтын л онцлог. Тэр их элсэн нуруудад хичнээн сайхан өвөлжөөнүүд хот хүрээний тохилог сууцнаас ч дулаахан гэлтэй пүнхийгээд л хотолсон хонь нь уур савсуулан сарны саруулд гэрэлтэж байдаг сан...Элсний өвөл гэдэг өөжин бүүвэйтэй адил даа. Баруун Алтайн уулсад цас унаж зуд турхан болоход манай их элсний хаяа түшиж мал сүргээ адуулан уринтай золгодог зах залгаа сумдын малчид одоо ч цөөрсөн биз дээ... Алдарт хоньчин С.Цогтгэрэл тэргүүтэй Ховдын Дарвийхан Хүйсийн говиор дамжин элсний хаяа руу нүүж өвөлждөг байсныг би сайн мэдэх юм даа...Харин хаврын тоост өдрүүдэд манай Цоохор нуурыхан Ховдын Дарви, Чандманийн сэрүүн уулыг зорин ачаалдаг сан...Манай нутагт наадам дөхөж хур бороо ордог болохоор ингэж нүүхээс ч аргагүй л дээ...Юугаараа баян түүгээрээ дайлна хэмээх сайхан үг байдаг даа...Хөхморьтыхон элсээрээ, элсэнд ургадаг суль цулхираараа хөдөө гадаа, хот сууриныхныг дайлсаар л, нүүр тахалсаар л цагийн жамыг туулж байна. Цаашид ч тийм л байх болно. Хөхөө өвөл хөр цасны хайрууд налгар налгар хунх бөөргийн хонд өвөлжөөндөө бууж, хаврын торгон зэрэглээ хөвөлзөхүйд талын цэнхэр суунаг дагаж, говийн өөжин хөндийдөө нүүдэллэсээр л аж төрж суугаа нутаг усныхан минь. Та нарын “брэнд” чинь хоногийн хоолонд хольцтой хонгор шаргал элс, тэнд ургах суль цулхир л юм шүү дээ. Бага насны минь мөрийг элсэн өөжиндөө баттайяа хадгалсан, бас ч нүцгэн хөлөөрөө алтанхан элсэндээ ойр явсны ач буяныг харамгүй хайрласан эх нутаг Хөхморьт минь ээ...Уул усны чанадаас утаа зуусан хотын хайруухан өдөр хоногуудаар тандаа зүүдэн хүлгээ сойж нэг очлоо доо...Зүрхний гүнд Хөхморьт минь сэтгэлийн баянбүрдээ мэлтэлзүүүлэн хамтдаа л өвөлжиж байгаа шүү. Манай сум чинь мориор нэрлэгдсэн хоёрхон сумын нэг. Наран тосох босгондоо хантайрсан юм шиг хөх уулаа залсан юм. Хөхморьт уулын маань домог үнэндээ сайхан морь, сайхан хайрын домог юм шүү дээ. Хөгжлийн тэрэг холуурхан тойроод илч гэрлийн сураг алдраад байгаа сумынхаа тухай хааяа хааяа сонсож л байх юм. Саналаа өгөөд сонгоод явуулсан төрийн түшээд нь санаж мартахгүйн элгэндээ элсний бяцхан сууринг минь болгоон байж, илч гэрлийн алхаа хүргээсэй гэж унаж босож, уйлж дуулж өссөн нутгийнхаа төлөөнөө үг ивж л суухаас даа...Одоо харин Жи-мобайл бариад жирийнээс жижүүрээ хүртэл хот орон хүүхэд шуухадтайгаа гэрийн хоймор сүргийн бэлчээрээсээ ярьж хөөрдөг боллоо гэсэн. Нэг л дэвшил дээ...”Элсээ идэж” элсэндээ ээнэгшиж, элсээрээ бахархаж, элсэн манхнаа дүнгэнүүлж, эгнээ мянган бөөрөгтөө тааваараа нэг амьдрах нутаг зоныхон минь та нараас өөр элсний ид шидийг мэддэг улс цөөхөн шүү... Алтан хараацайн даль шүргэх төдийд л эмсийчихдэг элсэн манхадын минь хурц эгц ирмэгийг дэлхийн аль ч улсын уран барилгач эргүүлж үл нөхөх уран тогтоц энд л байдаг...Урлаач салхины бүтээсэн тэр л гайхамшгийг бид энд л үзнэ...Аялал жуулчлал, элсний спортын өлгий болгоод “ноён” мэт амьдарцгаах ирээдүй манай сумд бий юм шүү... Манай сумыхны чинь бэсүд овгийхний удам угсаа хэмээн ураг удам судлаачид тэмдэглэсэн болохоор тэр л удмын гал голомтыг сахиж яваа зон олон минь өвөлдөө өнтэй сайхан өвөлжөөрэй.

No comments:

Post a Comment

Post a Comment